Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 28

N U M E R  2 9  -  M A J   2 0 0 8 r.

 Montes Nr 30

 

 

Część I

Dzieje tarnogórskich Żydów

Od momentu powstania miasta Jan Dobry zakazał osiedlać się Żydom na jego terenie. W 1559 roku cesarz Ferdynand I wydał edykt, w myśl którego musieli oni opuścić dziedziczne tereny Habsburgów.
W Tarnowskich Górach ten kategoryczny zakaz obowiązywał do 1812 roku. Pozostającym przy swej religii i obyczajach pozwalano na czasowe przebywanie w „grodzie gwarków,” gdyż odgrywali oni ważną rolę w handlu srebrem i ołowiem. W stosunku do tychże kupców przybywających do miasta najczęściej z terenów Rzeczypospolitej funkcjonowały jednak osobne szczegółowe przepisy. Tak więc każdy Żyd, pragnący zatrzymać się w Tarnowskich Górach, zobligowany był do uiszczenie opłaty wynoszącej cztery krajcary w jednej z bram miejskich, przez którą przejeżdżał, co pozwalało mu przebywać tutaj jedynie dwanaście godzin.
 



Synagoga tarnogórska, pocztówka wł. sklep „Kolekcjoner”, w: Historia Tarnowskich Gór, Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000

W myśl traktatu westfalskiego, kończącego wojnę trzydziestoletnią w 1648 roku, decyzję o osiedlaniu się Żydów – również na Górnym Śląsku – uzależniono od decyzji właścicieli ziemskich. Zatem spotykamy wyznawców religii mojżeszowej od około połowy XVII wieku na terenie prywatnych majątków znajdujących się nieopodal Tarnowskich Gór. Tak więc właściciel Rybnej miał w 1654 roku przyjąć na swoją służbę trzydziestu przybyłych z Polski. Również hrabia Henckel von Donnersmarck w XVII wieku korzystał chętnie z usług dobrze wykształconych i zdolnych przedstawicieli tejże nacji, którzy zarządzali jego finansami, posiadłościami, lasami a także sprawami górniczymi. Na służbie włodarza ziemi bytomskiej wsławił się w połowie XVII wieku niejaki Mojżesz. Wielokrotnie reprezentował on swojego pana w sporach prawnych, jakie miały miejsce pomiędzy nim a radą miejską Bytomia. Hrabia Henckel wykorzystywał go także w łagodzeniu wystąpień antyżydowskich w tymże mieście oraz w Tarnowskich Górach. Wynika zatem z tego, iż inaczej traktowano osadnictwo żydowskie w miastach, a inaczej na terenie prywatnych posiadłości. Można też wysnuć hipotezę o przebywaniu wyznawców judaizmu na terenie innych okolicznych wiosek. Wspomniany zatem zakaz obowiązywał względem „grodu gwarków” oraz innych ośrodków miejskich znajdujących się na terenie ziemi śląskiej. Restrykcyjne prawa wobec Żydów nie ograniczały się jednak tylko do samych miast. Przykładem na to może być zarządzenie z dnia 23 września 1655 roku. Zostało ono skierowane przez Baltazara Franciszka von Falsteina, reprezentującego Urząd Zwierzchni we Wrocławiu, do hrabiego Gabriela Henckla von Donnersmarcka. W dokumencie tym czytamy, iż na podstawie decyzji wydanej w imieniu cesarza istnieje obowiązek prowadzenia ewidencji Żydów, którzy przybywają z terenów Rzeczypospolitej na Śląsk. Zgromadzone informacje dotyczące ich liczebności oraz miejsca przebywania należało przesyłać do wyżej wymienionego urzędu we Wrocławiu. To zarządzenie w sposób dobitny ukazuje nam jakie panowało w XVII wieku stanowisko władz cesarskich w stosunku do kwestii osadnictwa żydowskiego na terenie całego Śląska. Przede wszystkim postawa ta wynikała z pobudek mających podłoże gospodarcze.

W Tarnowskich Górach mogli przebywać stale tylko ci Żydzi, którzy zmienili wiarę. Dnia 4 sierpnia 1669 roku, ks. Aleksander Klaybor miał na prośbę księcia lotaryńskiego ochrzcić w mieście jednego z Żydów. Także hrabia Karol Józef Henckel 2 kwietnia 1724 roku ze swą pierwszą żoną, zaś 9 grudnia 1725 roku z Marianną Elżbietą von Löwenkron, byli świadkami na chrzcie innych. Dnia 17 czerwca 1753 roku jezuita Walchow ochrzcił następnego. W tym samym terminie hrabia Ludwik Henckel z swą żoną Leopoldyną był świadkiem chrztu udzielanego Żydowi przez ks. Michała Kępę w tarnogórskim kościele parafialnym. 27 stycznia 1754 roku ks. Kluba udzielił tego sakramentu kilku żydowskim wychowankom księży jezuitów, a 29 marca 1761 roku zakonnicy ochrzcili innego, o nazwisku Schwartz. Warto dodać, iż czyniono jednak wyjątki od zakazu osadnictwa żydowskiego. Tak więc w 1732 roku Karol Erdmann Henckel von Donnersmarck wydał zgodę na osiedlenie się tutaj rodziny izraelickiej. Musiała ona jednak zapłacić za to 1000 guldenów. Decyzja hrabiego zatwierdzona została przez Urząd Zwierzchni we Wrocławiu. Należy jednak nadmienić, że w tabelach statystycznych Tarnowskich Gór z lat 1764–1767 nie wspomina się nic o zamieszkujących miasto Żydach. Zatem najprawdopodobniej i ta osiedlona rodzina także zmieniła wyznanie.

Krzysztof Gwóźdź
Ciąg dalszy w następnym numerze

 

 

 

Dzieje...

  CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa