Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 22

N U M E R  2 4  -   K W I E C I E Ń   2 0 0 7 r.

 

 

Eugeniusz von Württemberg
Maria Adelajda
Miejsca  magiczne
60 lat minęło czyli wczoraj i dziś MBP
Wyciąg krzesełkowy w reptowskim parku?
O sejmowych kuluarach parę słów
Górnictwo koło Tarn. Gór na początku 20  wieku
Jak obchodzono jubileusz 50-lecia Bractwa Strzeleckiego...?
Rabsik
Triumfalny pochód czerwonych autobusów
Jubileusz PTTK
Nepomuki Ziemi Tarnogórskiej
Ksiądz Franciszek Blachnicki
Ostatni lot Bestii
Kim jest Ślązak? – kwestia śląskiej tożsamości
Szpitale (przytuliska)
Żydzi w Tarnowskich Górach
 

Zatarty czas cz. II

Żydzi w Tarnowskich Górach

W 1815 r. Żydzi tarnogórscy utworzyli żydowską gminę wyznaniową zwaną w języku hebrajskim „kehila”, będącą filią gminy żydowskiej w Bytomiu.


Synagoga, część albumu dołączonego do karty pocztowej, zawierającego widokówki miasta, pocz. XX wieku. Pocztówka ze zbiorów Beaty i Jacka Kalke w: Krzysztof Gwóźdź, Zofia Krzykowska, Tarnowskie Góry na dawnej pocztówce, 2004.

TJej pierwszymi twórcami zostali: Izaak Bloch, Loebel Eisner, Joseph Cohn, Lorenz Freund, Moses Gutmann, Simon Kaizer, Lazar Edelstein oraz Lazar Blumenfeld. Gmina ta sześć lat później zostanie oficjalnie zatwierdzona przez hrabiego Henckla. Do gminy żydowskiej terytorialnie należeli Żydzi zamieszkujący następujące miejscowości: Bobrowniki, Górniki, Kępczowice, Stolarzowice, Rybna, Tarnowice Stare, Pniowiec, Repty, Nowe Chechło, Lasowice, Sucha Góra, Ptakowice, Piekary Rudne oraz Zbrosławice.


„Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba”

Pierwsze nabożeństwa Żydzi tarnogórcy urządzali w wynajętym i przystosowanym do tych celów prywatnym lokalu, w domu niejakiego Kolonki, a w późniejszym czasie - w latach 60. XIX wieku - w domu Gajdzika oraz w domu Natana Böhma. Wraz z rozwojem gminy postanowiono w 1822 r. o założeniu po wsze czasy na przedmieściach miasta, zgodnie z zasadami religii mojżeszowej, cmentarza, który istnieje do dnia dzisiejszego. Zadbano także o założenie w 1831 r. prywatnej podstawowej szkoły żydowskiej, do której w 1860 r. uczęszczało 65 uczniów. Szkoła funkcjonowała do 1876 r. kiedy to postanowieniem władz pruskich ją zamknięto a dzieci miały od tej pory uczęszczać do tzw. szkoły symultanicznej. W 1854 r. filię przekształcono w pełni autonomiczną jednostkę religijną na prawach korporacji. W lutym 1855 r. gmina opracowała swój statut.

Zgodnie z nim na czele gminy stał 3 - osobowy Zarząd. Do pomocy służyli mu członkowie tzw. Kolegium Reprezentantów. Wraz ze wzrostem liczby wiernych, która w 1880 roku dochodziła do 800 członków, postanowiono o budowie nowej synagogi. W listopadzie 1862 r. otrzymano od władz rejencji opolskiej zezwolenie na budowę świątyni. W 1863 r. projekt budowy powierzono architektowi Koschützkiemu. W ciągu roku wybudowano na powierzchni dwóch niewielkich działek, w niedużej odległości od rynku głównego, piękną synagogę w stylu mauretańskim.

Jej poświęcenie nastąpiło 1 września 1864 r. Z zewnątrz synagoga była bardzo podobna do wyglądu synagogi wiedeńskiej. Jej fasadę od strony wejściowej w części centralnej zdobiła kopuła, a naroża były zaakcentowane w formie małych cienkich wieżyczek, przypominających islamskie minarety. Od strony wschodniej przylegała do murów nieduża absyda w której mieściło się aron ha kodesz (szafa ołtarzowa, służąca do przechowywania rodałów - tekstów Tory).

Za miejsce siedzące w synagodze trzeba było wówczas odpowiednio zapłacić. Bez wątpienia można śmiało powiedzieć, że budynek ten był małą egzotyczną namiastką wschodniego orientu na górniczej ziemi. Być może synagoga miała stanowić dla religijnych Żydów motywację do pielgrzymki do Ziemi Świętej - do Jerozolimy. To właśnie w tej synagodze kantor wołał wiernych podczas sobotnich nabożeństw do pulpitu na którym leżały rozwinięte pergaminowe rodały zapisane świętymi słowami, świętym językiem. To w tej synagodze można było usłyszeć słowa dziś wyryte na pomniku upamiętniającym to święte miejsce, które po 67 latach ponownie zabrzmiały. Słowa z księgi Bereszit w której przestraszony Jakow płacząc mówi do swej żony Rachel:

„Zdjęty trwogą rzekł: O, jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba” (napis na kolumnie pomniku upamiętniającym miejsce po synagodze).

Tłumacząc ten cytat słowami wielkiego średniowiecznego uczonego w piśmie Rabbi Szlomo Icchaka, bardziej znanego jako Raszi, to miejsce w którym modlitwy wstępowały do nieba. Według Midraszu ponad ziemskim Bet Hamikdasz znajduje się Bet Hamikdasz na wysokościach a synagoga jest tylko bramą, przejściem, drabiną.

We wrześniu 1939 r. po wkroczeniu do miasta wojsk niemieckich, tarnogórską synagogę podpalono a następnie całkowicie zburzono. Jej ruiny znajdowały się jeszcze na początku 1943 r.

Żydzi tarnogórscy jako przedstawiciele wolnych zawodów należeli do bardziej zamożnej warstwy społeczeństwa. Byli także właścicielami licznych sklepów i zakładów usługowych. Warto wspomnieć o ich wkładzie w budowę przemysłu górniczego. Do najaktywniejszych na tym polu należała zasłużona rodzina Cohnów, która w przemysł górniczy zainwestowała już w 1858 r. W 1900 r. Benno Cohn zakłada spółkę górniczo - wydobywczą zajmującą się eksploatacją rudy żelaza. W 1862 r. Schlesinger i Popelhauer otwierają w Nakle kopalnię rudy żelaza. Żydzi tarnogórscy brali czynny udział w życiu społeczno- kulturalnym. Przy gminie powstało szereg związków i stowarzyszeń: m.in. Izraelski Związek Panien, zajmujący się opieką i niesieniem pomocy ubogim dziewczętom żydowskim oraz finansowym wspieraniem niezamożnych narzeczonych. Członkinią stowarzyszenia mogła zostać każda kobieta powyżej 15 roku życia. Stowarzyszenie prowadziło także działalność dokształcającą. W skład tej organizacji wchodził Komitet Mężów.

W 1849 r. utworzono Żydowski Związek Kobiet. W 1868 r. założono Chewra Kadischa, bardziej znane pod nazwą Towarzystwo Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe, którego celem była głównie opieka i pielęgnowanie ciężko chorych, rytualne przygotowanie do pogrzebu, opieka nad ciałem zmarłego. Towarzystwo to także zajmowało się udzielaniem swoim członkom i ich rodzinom w razie potrzeby wsparcia finansowego. W 1888 r. gmina żydowska przystąpiła do Związku Gmin Synagogalnych Rejencji Opolskiej, którego głównym celem była walka z antysemityzmem, nacisk na kształcenie członków żydowskiej społeczności, działalność charytatywna oraz budowa sierocińców dla dzieci.

Uchwalony w 1904 r. nowy statut gminy narzucał na członków jej społeczności uiszczanie podatków i składek, za które utrzymywano działalność całej gminy. Nakazywał również gminie sprawowanie opieki nad ubogimi i chorymi, wdowami i sierotami. Z podatków na rzecz gminy zwolniono osoby, które ukończyły 65 rok życia oraz osoby pełniące aktualnie funkcje w Zarządzie. Bardzo ważną funkcję w gminie żydowskiej pełnili jej rabini. Rabin z hebrajskiego oznacza „mój mistrz”. Człowiek obdarzony tym tytułem jest dla społeczności żydowskiej autorytetem w sprawach religii, w kwestiach prawnych oraz przewodniczy sądowi rabinackiemu. Zgodnie ze statutem gminy rabin musiał być obywatelem niemieckim, dobrej opinii oraz posiadać wykształcenie specjalistyczne w teologii żydowskiej. Do jego obowiązków należało nauczanie religii dzieci i młodzieży, wygłaszanie kazań, wykładów oraz nadzór nad działalnością religijną, rytualną na terenie gminy żydowskiej, opieka nad domem modlitwy. Równocześnie pełnił on funkcję administratora gminy żydowskiej. Jego autorytet opierał się wyłącznie na wiedzy i bogobojności.

W latach 1865 – 1867 rabinem był dr Aleksander Kohut - jeden z wybitniejszych uczonych żydowskich. Następnym rabinem w latach 1908 – 1920 /?/ był dr O.Gradewitz, pełnił także funkcję nauczyciela w liceum. W latach 1920 – 1923 na to stanowisko wybrano dr Michatza o którym wiemy tylko tyle, że bardzo poczuwał się do obywatelstwa niemieckiego co spowodowało, że po plebiscycie i przyznaniu Tarnowskich Gór stronie polskiej, rabin wyemigrował na drugą stronę granicy. Jego miejsce na okres dwóch lat zajmuje kantor tarnogórskiej synagogi pełniący funkcję rabina Oskar Wachsner. W 1925 r. do gminy przybywa dr Teodor Kohlberg, absolwent Seminarium Teologicznego w Wiedniu, który swój urząd pełni do 1927 r. skąd udaje się na stanowisko rabina do Chorzowa. Jego miejsce zajmuje w 1928 r. i pełni ten urząd do końca istnienia gminy w 1939 r. dr Natan Rübner.

Okres międzywojenny dla Żydów tarnogórskich to czas w miarę spokojny. W tym czasie społeczność żydowska jest niewielka i liczebnie w samym mieście waha się w przedziale od 190 do 270 członków z tendencją malejącą w latach 30. XX wieku do około 100 członków. W tym okresie do miasta przybywają w poszukiwaniu miejsca pracy i zamieszkania Żydzi z ziem byłego Królestwa Kongresowego, Zagłębia Dąbrowskiego i Małopolski. Władze miasta robiły wszystko aby utrudnić możliwość osiedlenia się w mieście nowych żydowskich przybyszów, przy cichym poparciu władz istniejącej tu gminy żydowskiej. Takie działanie powodowało składanie licznych skarg i protestów na władze Tarnowskich Gór do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Przebywających w mieście Żydów z dawnej Kongresówki poddawano tajnemu dozorowi policyjnemu.

Z zachowanych w archiwum dokumentów dowiadujemy się, że w 1927 r. poddano obserwacji policyjnej aż jedenaście żydowskich rodzin i czternaście osób wyznania mojżeszowego w celu sprawdzenia czy nie zajmują się prowadzeniem nielegalnego handlu lub działalności gospodarczej. Istniejąca gmina żydowska, mimo że terytorialnie znajdowała się w Rzeczypospolitej, wciąż zachowywała swój proniemiecki i konserwatywny charakter. Bardzo wyraźnie widać to na podstawie osób wybieranych do władz zarządu gminy. Wielu z nich pełniło te funkcje jeszcze przed plebiscytem. Były to rodziny Cohn, Böhm, Panofsky, Bloch, Blumenreich, Behnsch, Frischler, Hirschmann. Z materiałów policyjnych dowiadujemy się, że wielu męskich członków społeczności żydowskiej należało do organizacji masońskich. Przy gminie w tym czasie pojawiają się nowe organizacje m.in. syjonistyczna - działająca na rzecz utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Również rolnicze tereny okalające miasto posłużyły organizacji syjonistycznej na założenie tu w 1934 r. tzw. obozu syjonistycznego o nazwie „Gemilus Chaudim” w którym szkolono młodzież do pracy na roli, uczono historii i geografii Ziemi Świętej dla nowych obywateli przyszłego państwa żydowskiego. Również w 1934 r. przy gminie założono bardzo modne w innych miastach Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno Sportowe „Makabi”.

Ciekawe są wyniki spisu ludności żydowskiej z 1936 r ., w odniesieniu do deklarowanego języka jakim się posługiwali. Ze spisu dowiadujemy się, że w 1936 r. w mieście zamieszkiwało 360 Żydów, z których większość, bo aż 183 posługiwała się językiem polskim, 109 językiem niemieckim, 66 mówiło językiem jidysz a tylko jeden władał językiem hebrajskim. W tym okresie na terenie Województwa Śląskiego Żydzi najczęściej posługiwali się dwoma językami: polskim i jidysz.

Po 1933 r. kiedy w Niemczech do władzy doszli narodowi socjaliści, ich idee znajdowały zwolenników również w Tarnowskich Górach. Warto tu wspomnieć o organizacji Jungdeutsche Partei, znanej z ostrych ataków na miejscowych kupców żydowskich czy podobnie myślących członków Stronnictwa Narodowego i Związku Rozwoju Życia Narodowego w Polsce. W 1939 r. wspólnota żydowska w mieście liczyła tylko 113 osoby. Życie społeczności żydowskiej biegło w miarę spokojnie do 1 września 1939, kiedy na Polskę napadły wojska hitlerowskie. Naziści od dawna grozili, że to właśnie Żydzi staną się głównymi ofiarami rozpoczętej wojny. Kilka miesięcy wcześniej Adolf Hitler zapowiedział w swym przemówieniu w Reichstagu „ROZWIĄZANIE PROBLEMU ŻYDOWSKIEGO (...) UNICESTWIENIE RASY ŻYDOWSKIEJ W EUROPIE”.

Po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta ludność żydowska została uwięziona, policzona i wywieziona do gett a następnie wraz z innymi braćmi i siostrami w wierze poddana zagładzie w obozach koncentracyjnych. To co po nich z materialnego dorobku ich życia zostało, skonfiskowano i wysprzedano wśród zasłużonych i wiernych nowej władzy 16 Niemcom. Pieniądze ze sprzedaży skonfiskowanych rzeczy w wysokości 40 tys. marek zasiliły miejską kasę. W 1940 r. miasto Tarnowskie Góry było wolne od Żydów.

Warto na koniec jeszcze wspomnieć o najbardziej znanym żydowskim mieszkańcu Tarnowskich Gór pochodzenia żydowskiego – FILIPIE ROTH, którego sława jako genialnego nauczyciela, kompozytora i wykonawcy trwa po dziś dzień. Jest on wymieniany w każdym leksykonie poświęconym muzyce klasycznej. Urodził się 25 października 1853 r. a zmarł w w wieku 45 lat, 9 czerwca 1898 r w Berlinie

Dariusz Walerjański

 

 

 

Żydzi...

  CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa