Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 22

N U M E R  2 3  -   G R U D Z I E Ń   2 0 0 6 r.

 

 

Fryderyk von Holstein-Beck
Tarnowskie Góry, miasto inteligencji w 19 wieku
Florian i Oscar
Ślubowanie Burmistrza Miasta
Adwentowe tętno
Bombowe ozdoby choinkowe
Sanatorium podziemne pod Tarnowskimi Górami?
Jak obchodzono jubileusz 50-lecia Bractwa Strzeleckiego...?
W kuchennej izbie
Triumfalny pochód czerwonych autobusów
Czym na Śląsku płacono przed dwoma wiekami
Święty Jan Nepomucen na Ziemi Tarnogórskiej
Ksiądz Franciszek Blachnicki
Z opłatkiem u Serdecznych
Stan strachu
Na krańcach ziemi
Tarnogórski wiersz Goethego, czyli wiele hałasu o coś
Tarnogórzanie dla pamięci
Pierwsi polscy radni miejscy
Paweł Waloszczyk
 

CZĘŚĆ I

Tarnogórzanie dla pamięci

19 listopada, w miejscu dawnej synagogi na placu targowym przy ulicy ks. Lewka odsłonięto pomnik poświęcony tej świątyni. Pomysłodawcą i realizatorem budowy jest Tarnogórska Fundacja Kultury i Sztuki w ramach projektu „Tarnogórzanie dla pamięci”. Przed odsłonięciem hebrajski psalm zaśpiewała Nina Stiller. Po uroczystościach, które zgromadziły wielu tarnogórzan, w Muzeum odbył się odczyt Dariusza Waleriańskiego, współpracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, poświęcony dziejom społeczności żydowskiej w naszym mieście. Poniżej przedstawiamy pierwszą część wystąpienia.


Psalm w wykonaniu Niny Stiller

ZATARTY CZAS

- ŻYDZI W TARNOWSKICH GÓRACH

Historyk Michael Stanford napisał w jednej z książek, że „ZNAJOMOŚĆ HISTORII DAJE NAM POCZUCIE WIĘZI Z LUDŹMI, KTÓRZY ŻYLI NA DŁUGO PRZED NAMI”. Właśnie dziś wydobyliśmy z niepamięci dziejów miasta na światło dzienne historię dawnych mieszkańców Tarnowskich Gór wyznania mojżeszowego. Ludzi, którzy byli obywatelami tego miasta, którzy jak sami o sobie mówili, byli „tutejsi” - nie obcy. Jednak w wyniku zaplanowanego unicestwienia tej społeczności przez wyznawców idei III Rzeszy, ta społeczność całkowicie przestała po 1940 r. istnieć w tym mieście. Również i po 1945 r. do końca lat osiemdziesiątych dzieje żydowskich mieszkańców Tarnowskich Gór były uważane za temat tabu, o którym lepiej nie mówić i nie pisać. Na szczęście po 1989 r. to się zmieniło. Dziś swobodnie możemy mówić o ludziach i wydarzeniach z dalekiej przeszłości.


Odsłonięcie pomnika

Przez wieki ziemia śląska była domem dla społeczności żydowskiej która tu zamieszkiwała. Historia Żydów jest opowieścią o niezliczonych wędrówkach z miejsca na miejsce, z kraju do kraju w poszukiwaniu spokoju. Dla wędrujących Żydów właśnie Śląsk w średniowieczu (I poł XI w.) był taką krainą spokoju i wytchnienia.
Społeczność ta także osiedliła się na stałe w XIX w. w Tarnowskich Górach chociaż od czasu lokacji górniczego miasta w XVI w. przez Jana Dobrego obowiązywał tu przez prawie trzy wieki zakaz zamieszkiwania go przez Żydów. Ci którzy tu się pojawiali sporadycznie - w XVI, XVII w. - pokazywali się jako wędrowni kupcy przemierzający szlaki handlowe Rzeczypospolitej, odgrywając ważną rolę w handlu srebrem i ołowiem.

Za odpowiednią opłatą mogli oni przebywać w mieście do 12 godzin. Ci Żydzi którzy tu jednak postanowili zostać, musieli poddać się wyrzeczeniu religii i przyjąć chrzest. Z końca XVII w. (1669r.) zachowała się informacja o ochrzczeniu jednego Żyda przez ks. Aleksandra Klaybora. Podobne przypadki w ilości kilkunastu miały miejsce w XVIII w. Warto odnotować tu fakt, że mimo obowiązującego zakazu osiedlania się Żydów w mieście złamano ten zakaz w 1732 r. za zgodą Urzędu Zwierzchniego we Wrocławiu przy poparciu rodziny Donnersmarcków, która w swoich dobrach ziemskich po 1632 r. sprzyjała osiedlaniu się Żydów - dla jednej żydowskiej rodziny wydano zgodę za cenę 1000 guldenów. Mimo zakazu byli i tacy Żydzi, którzy za sprawą poparcia władz mogli w mieście zamieszkać i nawet uczestniczyć w wielkich i znaczących wydarzeniach. Jednym z nich był przysięgły górniczy Salomom Isaak. Prawdopodobnie pochodził z Brabantu lub Wieliczki. Z wykształcenia był faktorem solnym zajmującym się handlem solą oraz poszukiwaniem cennych złóż minerałów. Posiadał on nadany przywilej przez samego króla pruskiego Fryderyka II zezwalający mu na handel na całym Śląsku i w innych prowincjach królewskich. Kiedy w 1779 r. utworzono w Tarnowskich Górach specjalną deputację górniczą podlegającą Królewskiemu Pruskiemu Urzędowi Górniczemu przekształconą w pruski urząd górniczy na zlecenie samego ministra stanu Fryderyk Antoniego barona von Heynitz - przybył tu w stopniu przysięgłego górniczego Salomon Isaak.

Jemu to powierzono za sprawą ministra do spraw Śląska Karola Jerzego von Hoym nadzór nad kopalniami ołowiu, srebra i żelaza. Przywilej ten został potwierdzony w Tarnowskich Górach 8 sierpnia 1781 r. Salomon rozpoczął reaktywację kopalni srebra i ołowiu. Jedną z nich w 1784 r. nazwano „Fryderyk”.

W 1786 r. jeden z szybów królewskiej kopalni Fryderyk, w którym zastosowano kunszt konny, nazwano „Isaac”. Warto odnotować fakt, że Salomon Isaac miał siostrę której syn nosił nazwisko Mendel Panofski. A te nazwisko często jest związane z dziejami tej gminy żydowskiej. Nawet na miejscowym cmentarzu zachował się grobowiec tej wielce zasłużonej rodziny. Szczególnie wart odnotowania jest fakt, że odwiedzającego we wrześniu 1790 r. kopalnię „Fryderyk” radcę dworu, poetę, miłośnika techniki i zwolennika uprzemysłowienia Johana Wolfganga Goethe, osobiście po kopalni i jej podziemiach oprowadzał sam S.Isaac, jako wielki i zasłużony znawca górnictwa tej ziemi. To m.in. pod jego wpływem i tego co zobaczył - poeta pozostawił kontrowersyjny wpis do księgi gości zaczynający się od słów „ Z dala od wykształconych ludzi ...”

Wizytujący w 1791 r. miasto i parafię ksiądz dziekan Francziszek Barthusel w swym raporcie dla władz kościelnych zanotuje o nie przebywaniu na terenie Tarnowskich Gór Żydów z powodu ich zakazu osiedlania się. Pierwszym mieszkańcem pochodzenia żydowskiego jaki osiedlił się na stałe w Tarnowskich Górach jest wymieniany w 1808 r. Beniamim Cohn.

Przełomowym momentem dla powstania zorganizowanej gminy żydowskiej w mieście był rok 1812. W tym czasie wszyscy zamieszkujący w Królestwie Pruskim Żydzi zostali na mocy tzw. aktu emancypacyjnego z 11 marca równouprawnieni z innymi mieszkańcami. Zgodnie z tym edyktem otrzymali prawo swobodnego osiedlania się we wszystkich miejscowościach, wolność wyboru zawodu i nabywania nieruchomości jak i dóbr ziemskich oraz możliwość tworzenia gmin żydowskich

W tym samym roku, 28 września Rada Miejska Tarnowskich Gór oficjalnie zezwoliła na swobodne osiedlanie się w mieście Żydów. Rok po wydaniu edyktu ludność pochodzenia żydowskiego w mieście liczyła 24 osoby - co stanowiło ponad 1,2 % populacji. Ich liczba stale i szybko wzrastała. Pod koniec I połowy XIX (1849 r.) w. stanowili oni w mieście 7 % mieszkańców. W 1813 r. w dokumentach miejskich jest wymieniany żydowski kupiec Issac Bloch, pełniący funkcję zastępcy radnego miejskiego. Od lat 20. XIX w. Tarnowskie Góry stają się miastem wielokulturowym i wieloreligijnym. Na ulicach słychać było język polski, niemiecki, jidisz i morawski. Pod względem religijnym obok siebie zamieszkują wyznawcy judaizmu, protestanci i katolicy. Tak duża ilość ewangelików w miastach niemieckich w tym także i w Tarnowskich Górach spowodowała wprowadzenie w 1843 r. zakazu ubierania się rabinów w stroje podobne do strojów pastorów ewangelickich.

Dariusz Walerjański
Dokończenie w następnym numerze
 

 

 

 

Żydzi...

  CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa