Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 7

N U M E R  8   -   2 0   G R U D N I A   2 0 0 1 r.

 Montes Nr 9

 

Święta i sensacje
Józef Potyka
Żyrandole z wozu drabiniastego
400 lat temu
Ignacy Krasicki
inż. Feliks Piestrak
Kolejarze tarnogórskiej kulturze cz.II
Z dziejów hutnictwa nad Małą Panwią cz. IV
Odkrywanie przeszłości
50 lat Zespołu Szkół Ekonomicznych cz II
Tarnogórski Konwikt Biskupi
Pierwsi mieszkańcy
Śląskie Boże Narodzenie
Od dynamitu do papieru
Pielgrzymka z historią
Meandry kolei
Kościół p.w. św.Anny
Śląskie odrębności
Maszyna
Parada wielkich cz.II
Krople atramentu płyną w żyłach kultury
Rys historyczny  wodociągów cz.VII
Automatyzacja za 50 gr.
Widły czy widelec
Segiet
Hrabia z Karłuszowca
Śląskie kamienie cz. VII
 

 

Hrabia z Karłuszowca

W kilkuwiekowych dziejach Karłuszowca najdłużej panami tego majątku (od poł. XVIII w.) byli Henckel von Donnersmarckowie. Praktycznie jednak tylko jeden z nich mieszkał w tamtejszym pałacu - hrabia Franciszek Ludwik - przez niecałe ćwierć wieku.

Franciszek Ludwik był jednym z ośmiu synów hrabiego Karola Józefa Erdmana i hrabiny Marii Józefy von Brunetti. I choć nie był najstarszym, przyszło mu odegrać istotną rolę w dziejach rodziny.
 



Herb Leopoldyny
hrabianki von Sobeck
und Kornitz

Oprócz siedmiu braci miał jeszcze sześć sióstr. Gromadka do zabawy była więc dosyć spora. Niestety spośród rodzeństwa czterech braci i jedna siostra zmarło jeszcze jako dzieci.
 

Rzeźby św. Jana Nepomucena i św. Floriana
Fot.: Jarosław A.Krawczyk


Franciszek Ludwik urodził się 18 stycznia 1721r. w Klisinie w pałacu swej babki hrabiny Juliany Maksymilianny von Coob. Ta wiekowa dama choć już 10 lat wcześniej przekazała rządy w bytomskim państwie stanowym swemu synowi Karolowi, nadal bardzo mocno wpływała na jego życie. Większość dzieci Karola, a wnuków Julianny Maksymiliany urodziła się właśnie w Klisinie.

Można sądzić, że mały Franciszek Ludwik także wychowywał się w Klisinie. Latem 1729r. zmarła w wieku 78 lat hrabina Juliana Maksymiliana.

Smutny rok

Wiosną 1740r. w Brzegu zmarł najstarszy brat Franciszka Ludwika, Erdman Walenty. Miał nieco ponad 35 lat i w przeszłości odziedziczył dobra rodziny. Poślubiona niecałe pół roku wcześniej, Maria Anna von Hoditz und Wolframitz została bardzo młodą wdową.

Jesień miała się okazać także mało radosna. 20 października zmarł cesarz Karol VI - ostatni z dynastii Habsburgów. Jego uniwersalną dziedziczką została córka Maria Teresa. Nie wszyscy jednak chcieli się na to zgodzić.


Pałac w Karłuszowcu współcześnie

Dwa dni po cesarzu zmarła w Klisinie Maria Józefa, matka hrabiego Franciszka Ludwika. To była już druga śmierć w rodzinie, w tak krótkim czasie. Hrabia Karol chyba nie miał bardzo dużo czasu na rozpacz po tych wydarzeniach.

W połowie grudnia na Śląsk wkroczył z armią pruski król Fryderyk II. Powoływał się na dawne układy ze śląskimi Piastami, po których miał dziedziczyć, oraz na prawa do ziemi bytomskiej i bogumińskiej, którą odebrano jego przodkom ponad sto lat wcześniej. Teraz należała ona do Hencklów.

Wygnany ojciec

Początkowo hrabia Karol zaskarbił sobie zaufanie pruskiego króla. Ten mianował go nawet wiosną 1744r. nadprezydentem Zwierzchniego Urzędu Rządzącego w Opolu. Gdy wybuchła II wojna śląska Karol opowiedział się po stronie Austrii. Gdy Maria Teresa ponownie przegrała, hrabia musiał uciekać.

Karol udał się do Austrii wraz z najmłodszym synem, Łazarzem III. Na Śląsk już nigdy nie powrócił. Zmarł w Sopron w 1760r.

Odzyskać dziedzictwo

Franciszek Ludwik nagle musiał zatroszczyć się o sprawy rodziny. Miał zaledwie 24 lata. Pruski monarcha skonfiskował dobra bytomskich Hencklów i przekazał je pod zarząd hrabiego Henckla ze Świerklańca. Leon Maksymilian przejął po Karolu godność wolnego pana stanowego Bytomia.

2 sierpnia 1746r. król Fryderyk II wydał reskrypt o zwrocie skonfiskowanych dóbr. Stało się to faktem w 1747r. Franciszek Ludwik odzyskał majątek, ale nie ojcowską godność wolnego pana stanowego. Stracił także dotychczasową rezydencję swych przodków, tj. ratusz w Bytomiu. Musiał szukać nowego domu.

Hrabina Leopoldyna

Jeszcze w trakcie trwania wojny Franciszek Ludwik przestał być kawalerem. 21 lutego 1745r. pojął za żonę Leopoldynę von Sobeck und Kornitz z Koszęcina.

Rodzina Sobeck pochodziła z Polski i pieczętowała się starym polskim herbem Kornicz. W Czechach jesienią 1635r. wyniesiono ich do godności czeskich baronów przez króla i cesarza Ferdynanda II Habsburga. Wkrótce uzyskali także przywileje czeskich panów.

Tytuł dziedzicznego hrabiego cesarstwa otrzymał 18 października 1716r. baron Karol Henryk (zm. 1738r.), pan Koszęcina. Był dosyć wpływową osobą jako tajny radca cesarski oraz starosta ziemski księstwa opolsko-raciborskiego. Jego córką, z małżeństwa z hrabianką Maksymilianą-Liborią de Verdugo, była Leopoldyna.

Pan Karłuszowca

Niedługo później Franciszek Ludwik kupił położony obok Tarnowskich Gór folwark „Dorota”. Na początek rozbudował tamtejszy dwór. Powstał wówczas tzw. zamek. Urzędowała w nim administracja dóbr. Przebywał tam także czasami hrabia z rodziną.

Nową siedzibę nazwano Carlshof, czyli Dwór Karola. Miało to przypominać imię hrabiego Karola, wygnanego ojca hrabiego Franciszka Ludwika. Stad też wzięło się późniejsze miano - Karłuszowiec.

W zamku wybudowano kaplicę z własnym kapelanem. O prawo zwierzchności nad tą kaplicą wiódł spór proboszcz z Tarnowskich Gór z proboszczem ze Starych Tarnowic. Zwyciężył ten ostatni.

Najpewniej w nowowybudowanej kaplicy odbył się w lutym 1749r. ślub młodszej siostry Franciszka Ludwika, Marianny z pruskim generałem Ernestem Ottonem von Gersdorff. Różnica wieku między młodymi małżonkami była znacząca. On miał już prawie 39 lat, a ona jeszcze nie skończyła 24. Miłość, a może polityka. Wszak należało szukać sojuszników wśród prusaków.

W Tarnowskich Górach

Choć właściciele podkreślali odrębność Karłuszowca od miasta, to jednak uczestniczyli w życiu tarnogórzan. Na początku lata 1753r. hrabia Franciszek Ludwik ze swą żoną Leopoldyną byli świadkami chrztu udzielonego żydowi przez miejscowego proboszcza ks. Michała Kępę.

Nieco później hrabina Leopoldyna ufundowała dwie rzeźby: św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Stanęły one przed budynkiem szkoły jezuitów przy dzisiejszej ul. Zamkowej. Dziś stoją obok bramy wjazdowej na dziedziniec dawnego pałacu w Karłuszowcu. Nieco zatarte napisy oraz herb rodzinny hrabiny Leopoldyny przypominają, kto był fundatorem.

Spadkobiercy

W 1756r. Franciszek Ludwik po długim procesowaniu się doprowadził do ugody ze swymi świerklanieckimi kuzynami w sprawie wydobycia galmanu. Dzięki uregulowaniu tych spraw jego następcy mogli spokojnie rozwijać przemysłową część fortuny rodziny.

Franciszkowi Ludwikowi i Leopoldynie urodził się tylko jeden syn. Niestety zmarł jeszcze jako dziecko. Spadkobiercą został młodszy brat, Łazarz III.

Franciszek Ludwik sporo podróżował. Zmarł w Halembie 7 maja 1768r. Miał 47 lat. Owdowiała hrabina Leopoldyna pozostała na zamku w Karłuszowcu. Zmarła tam wiele lat później, 10 maja 1892r.

Oboje spoczęli w krypcie rodowej w bytomskim kościele minorytów (dziś św. Wojciecha). Po sekularyzacji w XIX w. ich szczątki, umieszczono wraz z innymi w jednej trumnie, zostały przeniesione do krypty w kościele mariackim (najstarszy kościół w Bytomiu) i tam pozostają do dziś.

Arkadiusz Kuzio-Podrucki

 

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa