Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 6

N U M E R  7   -   7   W R Z E Ś N I A   2 0 0 1 r.

 Montes Nr 8

 

Święto miasta
500 lat temu
Ratunku! Pali się!
Dawne herby i pieczęcie
Przed stuleciem
To była zasługa Redena
50 lat Zespołu Szkół Ekonomicznych
Ksiądz Michał Lewek
III Powstanie Śląskie w Tarnowskich Górach
Odkrywanie pałacu
Ratując najcenniejsze - życie
Z dalekiej Hiszpanii
Rys historyczny  wodociągów cz.VI
Doniosła wizyta
Śląsk - ziemia poetów
Kolejarze tarnogórskiej kulturze
Parada monarchów
Na kruszcu zbudowane
Niezwykły pieniądz
Z paszportem do Częstochowy
Śląskie kamienie cz. VI
 

CZĘŚĆ VI

Śląskie kamienie w prawie  średniowiecznym zapisane

Płyty nagrobne i epitafia

Niezależnie od formy obrazowej osób zmarłych można spotkać całe ciągi zestawień płyt nagrobnych. Spotykane „Galerie” płyt najczęściej występują w małych, niejednokrotnie wiejskich kościółkach.

Przykładem tutaj może być „Galeria Przodków” z Wiadrowa (dawne województwo wrocławskie), gdzie prezentowany jest cały zespół płyt figuralnych wmurowanych w ściany kościoła. Należy tutaj przyjąć także, że w mury ogrodzenia kościoła wmurowywano płyty.

Z bliższej analizy poszczególnych płyt wynika, że w różnych okolicach jak i w różnym czasie istniały pewne utarte schematy zapisu w inskrypcji, nieraz minimalnie różniące się między sobą, tak że w przypadku nawet braku daty można pokusić się o jej przybliżone określenie porównując z innymi niemal identycznymi inskrypcjami sformułowanymi na innych płytach. Powszechność występowania tego typu dzieła głównie dotyczyła wsi, zaś w dużo mniejszym stopniu miast.


Tarnowskie Góry. Plac Wolności. Pomnik cesarza Wilhelma I. Po I wojnie światowej w miejscu tym była Płyta "Nieznanego Żołnierza", a po II wojnie światowej pomnik Armii Czerwonej, zniesiony po 1989r. Widokówka pochodzi z końca XIX wieku i brak na niej zapisu o wydawcy. Została wysłana 27 maja 1900r.
Ze zbiorów Jacka Kalke


Należy przyjąć, że generalnie płyty figuralne fundowała sobie przede wszystkim szlachta. Natomiast wśród mieszczaństwa dominowała forma epitafium to jest płyty nagrobnej z tekstem. W płycie tej przejawiał się także motyw religijny przedstawiający płaskorzeźbę ukrzyżowanego u którego stóp klęczał sam zmarły, względnie w towarzystwie rodziny, przy czym wyobrażone postacie są traktowane jako drugo- a nawet trzecioplanowe.

Przykładem tutaj może być epitafium z kościoła Najświętszej Marii Panny w Bytomiu - Marianny Guttman zmarłej w 1680 roku, czy też epitafium z kościoła Podwyższenia Krzyża w Wiadrowie.

Wchodząc w wiek XVII schemat z adorującymi postaciami traci na popularności i spotykany jest coraz rzadziej.

Należy tutaj szukać przyczyn w przemianach religijnych wynikających między innymi na skutek wojny 30-letniej. Do wybuchu wojny głównymi zleceniodawcami byli mieszczanie protestanccy, którzy już w drugiej połowie XVII wieku w wyniku postanowień wojennych nie należeli do grona głównych twórców.
Z kolei krańcowo innym przykładem formy epitafium ze sceną adorowania ukrzyżowanego jest kościół św. Krzyża w Gliwicach gdzie znajduje się nagrobek-epitafium hrabiego Jana Welczka zmarłego w 1670 roku.

Płyta ta ukazuje nam zasadniczą zmianę odwróconego stosunku do wcześniejszych form stosowanych w epitafiach. W płycie tej całą powierzchnię ujęto architektonicznym obramowaniem a wypełnia ją przedstawiona z profilu klęcząca postać zmarłego.

Zmiana do wcześniej prezentowanych form epitafii np. wspomnianego epitafium Marianny Guttman czy też epitafium z Wiadrowa polega na tym, że nastąpiło odwrócenie miedzy zmarłym a przedmiotem adoracji czyli krzyżem na korzyść wyeksponowania postaci której dewocyjna poza staje się dominującym elementem kompozycji.

W okresie tym daje się zauważyć, że w miejscu pełnoplastycznych lub półplastycznych postaci a także w miejsca elementów adoracji wchodzą pulchne putta dzierżące w dłoniach atrybuty przemijania czy też śmierci.

Atrybuty przybierające formy piszczeli, trupich czaszek, klepsydr czasu oraz bogatego wystroju w postaci wici akantowej, rozmaitych ornamentów roślinnych, esownic, wolut.

Przykładem bardzo późnorenesansowej płyty o manierystycznej formie jest płyta epitafium wykonana z białego marmuru z Poniszowic koło Pyskowic gdzie środek płyty jest wypełniony rytą inskrypcją zwieńczoną u dołu czaszką.

W gronie śląskich płyt epitafii znalazły się także tarnogórskie płyty poświęcone Stanisławowi Szymkowiczowi. Płyta epitafium wykonana została z czerwonego marmuru.

Stanisław Szymkowicz z Szymkowa pełnił w Tarnowskich Górach funkcję burmistrza i rajcy miejskiego. Zmarł w 1597 roku o czym mówi wyryta inskrypcja w języku łacińskim, co w tłumaczeniu dałoby brzmienie:

W roku pańskim 1597 dnia 15 listopada
Cicho, spokojnie i pobożnie zasnął w Chrystusie
Dostojny mąż Stanisław Szymkowicz
Rajca tego miasta tutejszy burmistrz
Dla którego duszy Boże bądź łaskawy
W 46 roku życia


Całość zamknięta jest od dołu herbem obywatelskim. Herb posiada złożone na krzyż dwa ciesielskie topory z wplecionymi na przemian literami SS.

W kompozycji epitafii znajduje się płyta epitafium wykonana z czarnego marmuru poświęcona Annie Katarzynie Vogelin zmarłej w 1676 roku i pochowanej z córką. Płytę zdobi płaski relief o rytej dekoracji z dwoma szkieletami trzymającymi do góry kaganki życia oraz klepsydry czasu - przemijania. W całość wkompnowane są dwie tarcze herbowe z rodowym herbem żurawia trzymającego w szponach kulę.

Inskrypcja z języka łacińskiego w tłumaczeniu brzmi:

Bogu najlepszemu i najwyższemu złożono śmiertelne szczątki przeszlachetnej Anny Katarzyny Vogelin z domu zacnego i sławnego Woremberczyków i jej pierworodnej córki Eleonory ulubionej żony Szlachetnego i Czcigodnego Pana Maksymiliana Vogel kontrolera solarni jego Cesarskiej Mości. Urodziła się w roku 1642, zmarła dnia 6 sierpnia 1676 roku. Tak jak niezmienne Chrystus na Górze Tobor, to niech też Ona na Górach Tarnowskich wraz z nim szczęśliwie dozna przemienienia.
A teraz przechodniu powiedz - katoliku bądź katolikiem Anna Katarzyna Vogelowa niech odpoczywa w pokoju poprzez miłosierdzie Boże. Amen.


Zgon Anny Vogel i jej córki Eleonory przypada na okres szalejącej straszliwej zarazy w Tarnowskich Górach, która dziesiątkowała mieszkańców miasta, a zatem nie jest wykluczone, że obie stały się ofiarami tej zarazy.

Epitafium to zawiera w swej kompozycji bogactwo dekoracji, swym wystrojem, techniką wykonania nawiązuje do dzieł wykonywanych w warsztatach kamieniarskich Małopolski.

Bardzo cennym epitafium jest, to które w swej konstrukcji wsparte jest na dwóch białych kolumnach zwieńczonych gzymsem i łukiem. Środek epitafium wyłożony jest płytą wykonaną z czarnego marmuru. Nosi ślady po dwóch tarczach herbowych. W dolnej części posiada schowek - urnę z metalowymi drzwiczkami.

Epitafium poświęcone jest Katarzynie Teresie Eidner z bawarskiego rodu von Gaibigen:

Bogu Wszechmogącemu i Najwyższemu
Pod tym murem spoczywają śmiertelne szczątki Katarzyny Teresy Eidner pochodzącej ze szlachetnego rodu rycerzy de Gaibingen z Bawarii.
Była matką ubogich, gorliwą orędowniczką oraz prawdziwą czcicielką i szerzycielką Chwały Matki Boskiej Piekarskiej. Zmarła dnia 17 lutego 1679 roku mając 56 lat 3 miesiące i 4 dni
Przechodniu zobacz, że lilie nie będą między cierniami, gdy wobec Boga będą uczynione liczne zasługi.

Mąż jej - rycerz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, radca Jego Cesarskiej Mości był nadzorcą do spraw solarni w Tarnowskich Górach i Pszczynie. Ponadto pełnił urząd żupnika w Wieliczce i Bochni.

Ten ciekawy pomnik znajdował się w prezbiterium kościoła św. ap. Piotra i Pawła za głównym ołtarzem. W trakcie przeprowadzania generalnego remontu kościoła w 1848 roku epitafium zostaje wyjęte ze ściany.

Epitafium to zaliczyć można do dzieł o bardziej wyszukanej formie, bo swym kształtem, obudową, zwieńczeniem wspartym na kolumnach nawiązuje do wzorców fundowanych przez bogate warstwy społeczności Nysy, Brzegu, Wrocławia.

We wnętrzu kościoła św. Anny z lewej strony przy prezbiterium znajduje się płyta epitafium poświęcona Mariannie, córce Jana Zuchera i Katarzyny Zburskiej, a żony burmistrza Krakera. Inskrypcja jest ryta w języku łacińskim trudno czytelnym, co w tłumaczeniu dałoby następujący tekst:

DOM

W tym kamieniu spoczywa Marianna poślubiona z Janem urodzona „Haris Bruscia”.

Była matką przykładem cnót szlachetnych obyczajów odznaczała się pobożnością, łaskawością, łagodnością dla biednych, dla wędrowców była dobroczynna i łaskawa udzielając pomocy mówiła: „Nadzieja moja cała w Bogu ona człowieka w dwujnasób ubogaca błogosławi w dzieciach”.


Dokończywszy życia zmarła przed dziesięciu laty od trzech lat i siedem miesięcy w domu, tu leży przeznaczenia zmartwychwstania świata.

Zmarła dnia 22 marca roku którego znak symbol wypisaliśmy pobożnie zmarłej: „Zagrzmiał z góry Bóg mój słowem zakrytym dla ucha naszego”

Ten pomnik Pan[hrabia - można to i tak tłumaczyć - przyp.aut.] Chrystofeus Kraker burmistrz miasta Tarnowskie Góry prefekt metalurgii i prokonsul. Małżonek najdroższej i ukochanej swej miłości Zatem Zmartwychwstania.


Epitafium nie posiada roku zgonu.

Cdn.
Marian Lysik

 

 

Zamki i pałace

Świerklaniec

Górnośląscy Piastowie

Ferdynand Ostatni

Herbarz Tarnogórski

Strachwitz
Bontani

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa