Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 6

N U M E R  7   -   7   W R Z E Ś N I A   2 0 0 1 r.

 Montes Nr 8

 

Święto miasta
500 lat temu
Ratunku! Pali się!
Dawne herby i pieczęcie
Przed stuleciem
To była zasługa Redena
50 lat Zespołu Szkół Ekonomicznych
Ksiądz Michał Lewek
III Powstanie Śląskie w Tarnowskich Górach
Odkrywanie pałacu
Ratując najcenniejsze - życie
Z dalekiej Hiszpanii
Rys historyczny  wodociągów cz.VI
Doniosła wizyta
Śląsk - ziemia poetów
Kolejarze tarnogórskiej kulturze
Parada monarchów
Na kruszcu zbudowane
Niezwykły pieniądz
Z paszportem do Częstochowy
Śląskie kamienie cz. VI
 

Międzynarodowa Konferencja Naukowa - „Srebrne Miasta - 2001”

Na kruszcu zbudowane

Historia rozwoju miasta i górnictwa

U schyłku XII w. istniał już ożywiony ruch górniczy koło Bytomia, a w XIII i XIV w. w Piekarach Rudnych, Reptach i Tarnowicach - dzisiejszych dzielnicach Tarnowskich Gór. Powstanie miasta Tarnowskie Góry związane jest z odkryciem w 1490r. nowych, opłacalnych złóż w dolinie Stoły i Dramy, które spowodowało „gorączkę srebra” i przeniesienie się większości górników bytomskich na te tereny. Nie był to jednak początek osadnictwa na ziemi tarnogórskiej.

Na podstawie badań licznych tu stanowisk archeologicznych wiadomo, że obszar ten był terenem bytności przodków od schyłkowego paleolitu (ok. 9000r. p.n.e.), poprzez neolit (ok. 2500r. p.n.e.) oraz bogato rozwiniętą tu kulturę łużycką (ok. 1200-450r. p.n.e.).

Do najstarszych osad należą Repty (pierwsza wzmianka w 1201r.), Bobrowniki, Piekary Rudne, Rybna, Tarnowice, Sowice, Opatowice, Pniowiec, w rejonie których w XIII w. lokowane były wsie na prawie niemieckim, przejmując nazwy wcześniejszych osad. Centrum polityczno-gospodarczym był Bytom, co determinowało wykształcenie się pierwotnego układu komunikacyjnego na osi północ-południe. XIII- i XIV-wieczne wydobycie rud srebra i ołowiu nie miało wielkiego wpływu na kształtowanie się osadnictwa, gdyż eksploatowano (tak, jak w Bytomiu) jedynie powierzchniowe wychodnie złoż.

Początek miasta

W 1490r. odkryto w okolicy pierwszego rynku późniejszego miasta nowe pokłady płytko położonego kruszcu, wskutek czego rozbudowano, około 1519r. istniejące już osady: Lyszcze, Blaszynę i trzecią - w rejonie pomiędzy dzisiejszym rynkiem, a kościołem parafialnym, które to połączyły się w jedną gminę. 30 kwietnia 1526r. - data symboliczna, legendarna - gmina ta otrzymała od księcia opolskiego Jana II Dobrego przywileje miasta i wolność prowadzenia górnictwa. Ponieważ główna część gminy leżała na gruncie tarnowickim, a znakami prowadzonego wydobycia były liczne zwały, czyli „gory”, miasto nazwano „Tarnowskie Góry” z przydomkiem „swobodne miasto górnicze”. Przywileje górnicze udzielone miastu wzorowały się na polskim prawie górniczym, jakie posiadało miasto Olkusz.

Początek regularnego górnictwa w Tarnowskich Górach należy liczyć od zaprowadzenia ksiąg górniczych i utworzenia urzędu górniczego w 1528r. W 1519r. urząd górniczy otrzymał pieczęć i godło. Był on urzędem uniwersalnym, należała do niego także administracja miasta i sądownictwo. Urząd górniczy i administracyjny - pierwszy ratusz - mieścił się w północno-wschodnim narożniku ówczesnego rynku. W południowej pierzei rynku wybudowano kościół. Za kościołem na południe był położony cmentarz, za nim przez bramą znalazł się szpital miejski, a dalej brama miejska, zwana Gliwicką lub też Wrocławską. Od północy teren miasta zamykał strumień, przed którym zlokalizowano bramę północną, zwaną Lubliniecką. Tarnowskie Góry nigdy nie posiadały murów miejskich, co powodowało nieskrępowany rozwój zabudowy.

Złoty wiek

W latach 1561-1563 wytyczono drugi, obecny rynek, w układzie równoleżnikowym i reprezentacyjną ulicę Krakowską, biegnącą od trzeciej bramy - Krakowskiej. Wskutek rozdzielenia funkcji magistratu i urzędu górniczego w 1562r. oraz przeniesienia ratusza na nowy rynek w 1578r., tam też skupiły się nowe inwestycje. W ciągu XVI i XVII w. Tarnowskie Góry odgrywały centralne znaczenie dla całej okolicy. Rzutowało to na dalsze przekształcenia lokalnego układu komunikacyjnego. Rozwój tarnogórskiego górnictwa zdecydowanie wpłynął na rozwój dróg w kierunku wschodnim (Rzeczypospolita, Olkusz, Siewierz) oraz zachodnim (Frankonia, Czechy, Śląsk). W XVII w. miasto, wykorzystując nowe połączenia relacji wschód-zachód, brało także udział w handlu między Polską a Śląskiem.

Rozkwit od XVI do połowy XVIII w. miasto zawdzięcza nie tylko odkryciu i eksploatacji bogatych, płytkich pokładów kruszców. Pokonano także tu trudności w odwadnianiu głębszych pokładów. Przełomowym były wydrążenie sztolni odwadniających, które dość długo skutecznie osuszały złoża. Z ich powstaniem należy łączyć szczytowy okres (przełom XVI i XVIII w.) rozwoju tutejszego górnictwa i kulminacyjny moment w urbanizacji miasta. Podziemne sztolnie odwadniające stanowiły największe osiągnięcie techniki górniczej tego okresu.

Wojna trzydziestoletnia (1618-1648r.), liczne zarazy i pożary miasta w pierwszej połowie XVII w. przyczyniły się do upadku górnictwa tarnogórskiego. Nie odzyskało ono już swego znaczenia i do połowy XVIII w. przeżywało okres upadku. Miasto podzieliło wtedy losy całego górnictwa w regionie. Odbiło się to na braku nowych inwestycji w mieście.

Pod rządami pruskimi

W 1742r. Tarnowskie Góry, wraz z prawie całym Śląskiem, przeszły pod panowanie Prus. Rozpoczęło poszukiwania nowych złóż rud, które odkryto w 1784r. Moment ten stał się również przełomowym w dziejach miasta i całej okolicy, jak odkrycie z końca XV w. Ta faza rozwoju miasta ściśle związana była zarówno z odkryciem nowych złóż rud, jak i z przełomem technologicznym - wprowadzeniem maszyny parowej do odwadniania wyrobisk. Powstały tu wtedy również huty. Niezwykłe ożywienie działalności górniczej na przełomie XVIII i XIX w. uczyniło z miasta ważny ośrodek przemysłowy w skali całego Śląska, a nawet Królestwa Prus.

W II poł. XVII w., oprócz ołowiu i srebra z rudy zaczęto pozyskiwać cynk oraz żelazo. Powstała nowa głęboka kopalnia „Fryderyk”, odwadniana mechanicznie oraz huty ołowiu i żelaza.

W XIX w. przez miasto przeprowadzono linię kolejową oraz założono stację rozrządową śląskiego okręgu przemysłowego. Zjawiska te wywołały liczne konsekwencje przestrzenne. Zmieniły naturalną rzeźbę terenu, szczególnie w południowej części miasta oraz przyczyniły się do wykształcenia się nowych lokalnych układów komunikacyjnych. Z tego okresu pochodzi wiele udanych realizacji architektonicznych, m.in. Ratusz, Szkoła Realna, Urząd Powiatowy, Sąd, dworzec Kolejowy, Synagoga, wielkomiejskie kamienice. Na wyrobiskach pogórniczych założono pierwszy Park Miejski.

XX wiek

Na początku lat dwudziestych XX w. ustała całkowicie eksploatacja złóż i hutnictwo. Stworzyło to miastu nowe perspektywy rozwoju, nie związane tak silnie ze wzlotami i upadkami górnictwa. Rozwój poeksploatacyjny miasta opierał się na istniejącym już przemyśle i obsłudze dużego węzła komunikacyjnego. Znaczące zmiany przyniósł okres prosperity lat siedemdziesiątych, kiedy wybudowano Obwodnicę wokół miasta oraz osiedla o mieszanej zabudowie wielo- i jednorodzinnej.

Inwestycje te były uwarunkowane znacznym rozwojem przemysłu obsługującego górnictwo, m.in. Górnośląskiego Okręgu przemysłowego oraz rozwojem przemysłu chemicznego i precyzyjnego, czego skutkiem był znaczący napływ ludności do miasta.

Monika Węglorz
Skrót odczytu wygłoszonego 24 V 2001r.

 

 

Zamki i pałace

Świerklaniec

Górnośląscy Piastowie

Ferdynand Ostatni

Herbarz Tarnogórski

Strachwitz
Bontani

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa