Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 5

N U M E R  6   -   2 2   C Z E R W C A   2 0 0 1 r.

 Montes Nr 7

 

Montes na wakacje
600 lat temu
List z Ameryki
Płyta „Nieznanego żołnierza”
Przywilej herbowy
Fundator Herbu
Profesor Henryk Wójcik
Piekarnia Johanna Balli
Chadecja na ziemi tarnogórskiej w latach 1922-1939 cz. IV
Rys historyczny  wodociągów cz. V
Kolej do Opola
Śląski szmugiel
Srebrny sen Rybki
470 lat Tworoga
Po raz pierwszy na mapie
Kościół w Bobrownikach
Z dziejów hutnictwa nad Małą Panwią cz. III
Papierowe dzieje Kalet
800 lat Rept
Śląsk - ziemia uczona
Rozwój techniki i przemysłu tarnogórskiego cz.II
Tarnogórska prasa cz.III
Tarn. Góry - miastem turystycznym. Koncepcja z lat 30- tych cz.III
Tarnogórskie pieczęcie i herby
Śląskie kamienie cz. V
 

 

800 lat Rept 1201-2001

Herbarz tarnogórski

Wrochem

Panowie Rept i Tarnowic

Dawny, górnośląski ród szlachecki pochodzący z księstwa bytomskiego. Po raz pierwszy wymieniony w dokumentach z przełomu XIV i XV w. W 1379r. wspomniano rycerza Wrocheno, pana z Kozłowa. Udokumentowana genealogia zaczyna się od Kaspra Wrochema (ok.1488-ok.1538).

Ród podzielił się na kilka linii. Do najznamienitszej należała linia z Rept. Oprócz tego istniały jeszcze linie z: Tarnowic, Bytkowa (dzisiaj część Siemianowic), Kotulina, Kozłowa (dzisiaj tereny powiatu gliwickiego), z Raciborza. Wspomina się także o ich bytności w Czechach i na Morawach.

 
 

Herb Wrochem

Herb: W polu srebrnym trzy czerwone róże, dwie ponad, a jedna poniżej błękitnej rzeki w pas. W klejnocie ponad hełmem i srebrno-czerwonymi labrami, srebrny łabędź.


W Reptach po raz pierwszy jako panów tej osady wymieniono w 1466r. Pierwszym znanym z imienia (jeśli traktować miano „Wrochem” tylko jako nazwisko) był Mikołaj w 1507r.

Kilkanaście lat później w sąsiednich Tarnowicach panem był niejaki Piotr Wrochem. Z nim to ok. 1529r. książę opolski Jan II Dobry podpisał umowę. Pan Tarnowic zrzekał się m.in. wszelkich praw zwierzchnich i sądowych do tej części jego dóbr, na której powstały Tarnowskie Góry. W zamian uzyskał zapewnienie stałego dochodu - 1/3 - z podatków miejskich.

W 1537r. panami Rept i Tarnowic byli Jan i Mikołaj Wrochemowie. W późniejszych latach Repty należały do Wacława, zwanego też Wańkiem. Posiadał także Wielowieś. Wśród kilkoro jego dzieci byli m.in.: Henryk, Jan, Jerzy, Fryderyk oraz córka Dorota żona Hynka Sipa z Barboru.

Na początku XVII w. dziedzicem Rept był już Jerzy Ibram. Zaś Tarnowice w 1603r. kupił Baltazar Ohm-Januszewski.

Wrochemowie, dla których najważniejszą posiadłością stała się Wielowieś, nadal pisali się „z Rept”.

Od 1712r. Karol Joachim von Wrochem po swej żonie Joannie Ludmile von Holly odziedziczył Czerwięcice koło Raciborza. Dobra te były w posiadaniu jego potomków przez następne ponad 200 lat.

W późniejszych stuleciach Wrochemowie posiadali m.in. w XVIII w. Sieroty i Zacharzowice (na południe od Wielowsi). W 1844r. ówczesny pan na Kopienicach, Emil von Wrochem wybudował klasycystyczny pałac.

Major Ludwik von Wrochem zmarły 31 stycznia 1870r. w testamencie przekazał swoje dobra Dolędzin, Karolowi Ludwikowi von Gellhorn z Legnicy, synowi majora Pawła von Gellhorn i Marii von Wrochem. Wraz z majątkiem, Karol Ludwik otrzymał nowe nazwisko von Wrochem-Gellhorn. Linia ta wymarła jednak po II wojnie światowej.

Żyjący u zarania XX w. major Wiktor von Wrochem, pan na Czerwięcicach opracował dzieje swego rodu i opublikował je w 1908r. w Raciborzu pt. „Familiengeschichte des Geschlechtes von Wrochem”.

Przedstawiciele rodu von Wrochemów żyją do dziś.

AKP, DaW

Szansa dla Rept

Rozmowa z prof. - Janem Drabiną

- Panie profesorze, czy w naszym regionie jest dużo miejscowości o tak odległej historii jak Repty?

- Niejednokrotnie trudno jest ustalić wiek danej miejscowości. Można jednak powiedzieć z całą stanowczością, że na Górnym Śląsku jest wiele takich miejsc. Trzeba określić co rozumiemy pod pojęciem miejscowość: osadę, wieś czy miasto? Np. Bytom jest odnotowany już ok. 1200r. Istniały już Gliwice. Miast na początku XIII wieku oczywiście nie było. Najdawniejsze wiadomości możemy czerpać dopiero z połowy XIV wieku ze spisów świętopietrza, płaconego przez parafie.

Jeśli chodzi o wsie, to są inne dokumenty, dotyczące miejscowości leżących w diecezji wrocławskiej. Pochodzą ze schyłku XIII wieku. Repty w owym czasie nie były osadą zupełnie samodzielną. Podkreślam to dlatego, że historycy są pewni, iż w tym okresie Górny Śląsk był dosyć dobrze nasycony osadami. Proces urbanizacji postępował tutaj dosyć szybko. Dzielnica ta zdystansowała wszystkie pozostałe części Polski.

Mówię to, abyśmy nie myśleli, że Repty były jedyne, a poza nimi nic.

Natomiast jest niekwestionowanym, że Repty były miejscowością dosyć wyjątkową.


Dokument z 1201r. w którym po raz pierwszy
wspomniano o Reptach

- Jak wyglądały Repty w roku 1201?

- Istnieje dokument z sierpnia 1201r. w którym przyznano tę wioskę premonstratensom. Musiała to być wieś dosyć dobrze zorganizowana lub rokująca dobre nadzieje. Premonstratensi (inaczej norbertanie) najbliższe opactwo mieli na Ołbinie pod Wrocławiem. To zgromadzenie zakonne miało w pobliżu więcej posiadłości, np. w Bytomiu. Nie prowadzono badań, które mogłyby pokazać zarys ówczesnej wioski. Można sądzić, że osada miała kształt ulicówki, często występujący na terenie Śląska. Domy koncentrowały się wzdłuż głównego traktu. Za nim zabudowania gospodarcze, a dalej łany uprawne. Historycy nie są zgodni, czy była to ziemia urodzajna.

Niestety nie wiemy dokładnie kiedy pojawił się kościół. Zapewne w symetrycznym środku tej wioski. Możliwe, że obok była szkoła. Na pewno pojawiły się zabudowania wójtowskie lub sołtysie. Na ogół położone były w samym centrum.

Chłop posiadał z reguły jeden łan ziemi nadziału. To jest dosyć dużo, nawet jeżeli to były łany małe, to ok. 16 ha.

Późniejsze wiadomości wskazują, że na początku XVI wieku tychże kmieci było 14. Łącznie wioska zajmowałaby teren ok. 60 ha.

- Jest Pan autorem opinii, że Repty mogły stać się najważniejszym i na długie stulecia jedynym miastem w regionie. Jak to było możliwe?

- Na to wskazuje dokument z 1247r., który wystawiony został przez Władysława księcia opolskiego, znanego z szerokiej akcji lokacji na prawie niemieckim miast i wsi. Dokument ten wystawiony dla premonstratensów wrocławskich posiadających Repty, zezwala na lokację. Jest tam zwolnienie z wielu powinności feudalnych. Wydaje się - choć nie jest to opinia jeszcze powszechnie w nauce przyjęta - że jest to lokacja miasta. Równocześnie dwa sformułowania z tego dokumentu zwracają uwagę. Pierwszym jest nadanie prawa do wolnej eksploatacji plumbum, czyli złóż galeny, z której otrzymywano ołów i srebro. Drugie sformułowanie w tym dokumencie mówi o „forum” - „alia fora”, czyli o rynku oraz o możliwości bezcłowego handlu. Wielu historyków podkreśla, że są to dwa atrybuty funkcjonowania miasta.

Skąd to zamieszanie i pytania historyków? Musiały być jakieś powody, że premonostratensi nie skorzystali z tej możliwości. Szansa była dlatego, iż w pobliżu Rept były właśnie owe złoża. Dodać trzeba, że posiadanie złóż kruszcu było dosyć częstym powodem lokacji miast, zwłaszcza tych starych górniczych, np. Złotoryja, Złoty Stok, Legnica, Bytom, itd. To było gwarancja powodzenia i książę tutaj w żaden sposób nie ryzykował. Dlaczego nie skorzystano? To pozostanie tajemnicą.
Odpowiadając na pytanie „co by było gdyby?”. Byłoby to w tym rejonie pierwsze chronologicznie miasto, a na Górnym Śląsku czwarte w kolejności po Raciborzu, Opolu i Białej. Byłaby to pozycja bardzo wysoka. Pierwsze miasta na Śląsku były lokowane w 1211r. Lokacja Rept byłaby zatem fascynującym wydarzeniem.
Można sądzić, że miałby ten fakt wpływ na układ w całym regionie. Jeśliby Repty zostały miastem, to w pobliżu żadne inne nie miałoby na to szans. Bytom, lokowany w 1254r., skwapliwie skorzystał z szansy, związanej z tymi samymi złożami kruszcu. Gdyby Repty zostały lokowane, to byłyby ośrodkiem wiodącym.

Zwracam także uwagę na fakt, iż nigdy później Repty nie miały takiej drugiej szansy. Na początku XVI wieku obok wyrosły Tarnowskie Góry.

Szkoda, ale powinniśmy pamiętać, zwłaszcza tarnogórzanie, że Repty to jedna z najstarszych osad na tym terenie.

- Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiał: AKP
 

Repty w opisach 1783 - 1831

Pośród osiemnastowiecznych źródeł drukowanych uwagę zwraca praca F. A. Ziemmermanna: „Beytrage zur Beschreibung von Schlesien”, która światło dzienne ujrzała w 1783 roku w oficynie drukarskiej J.E. Trampa w Brzegu. Pomimo skromnych informacji zawartych w [prawie statystycznym] opisie miast i wsi, ukazuje jednak skondensowany obraz ówczesnego Śląska. Pomiędzy wieloma zamieszczony jest zapis o Reptach:

„Repty (Repten) przynależne panu hrabiemu von Pückler. We wsi znajduje się jeden pański folwark, katolicki kościół i szkoła. Wieś zamieszkana jest przez 5 kmieci, 18 zagrodników oraz 117 innych osób.”

Z 1804 roku pochodzi kolejne opisanie Śląska. Jego autorem był Jan Adam Walentyn Weigel, ewangelicki kaznodzieja, członek wielu ówczesnych gremiów naukowych Prus, Saksonii i Śląska. W ósmym tomie wydanej w Berlinie pracy „Geographische, naturhistorische und technologische Beschreibung des souverainen Herzogtum Schlesien” przedstawił statystyczny obraz bytomskiego państwa stanowego.

„W Reptach znajdował się kościół katolicki, katolicka szkoła i folwark. Wieś zamieszkiwał 1 kmieć, 5 zagrodników i 18 komorników.”

W 1822 roku, w Głogowie ukazał się pierwszy tom pracy J.C. Görlitza, diakona w Wińsku koło Wołowa: „Neueste geographisch-statistisch-technisch-topographische Beschreibung des Preussischen Schlesiens”. Autor oprócz Starych Rept dał krótką charakterystykę powstałej w sąsiedztwie kolonii Nowe Repty:

„Repty [Stare], posiadają katolicki kościół, katolicką szkołę i plebanię. Znajduje się tam pański młyn, pański folwark oraz wapiennik. Wieś zamieszkana jest przez 4 kmieci, 19 zagrodników, 7 komorników. Miejscowość liczy 208 mieszkańców.

Nowe Repty to kolonia przynależna do [Starych Rept]. Znajduje się tam 12 domów zamieszkałych przez 71 osób. W kolonii jest kopalnia ołowiu i srebra i do tego karczma zwana Kilian”.


W 1830 roku wrocławskie wydawnictwo Grass, Barth und Companie wydało „Statystyczno topograficzne zestawienie Prowincji Śląskiej” ( Alphabetisch - Statistisch - Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königliche Preußische Provinz Schlesien) w opracowaniu J. G. Knie. Podobnie jak u Görlitza, Knie dokonał osobnych charakterystyk Starych i Nowych Rept, które w najważniejszych fragmentach poniżej przytaczam:

„Stare Repty (Alt Repten), wieś na Górnym Śląsku, w rejencji opolskiej, powiecie bytomskim, położona 1 5/8 mili na północno-zachód od Bytomia. Poczta w Tarnowskich Górach, oddalona 1/2 mili. Własność Karola hrabiego Henckel von Donnersmarck. We wsi znajduje się 40 domów, pański folwark z owczarnią, wapiennik. Kopalnia galmanu „Planet” daje rocznie 15.000 - 20.000 cetnarów urobku. Jest tam katolicki kościół farny i katolicka szkoła z dwoma nauczycielami. Patronem kościoła i szkoły jest pan ziemski. Wieś zamieszkuje 309 osób w tym 4 ewangelików i 7 żydów.

Nowe Repty (Neu Repten), kolonia na Górnym Śląsku, w rejencji opolskiej, powiecie bytomskim, położona 1 3/8 mili na północno-zachód od Bytomia. Poczta w Tarnowskich Górach, oddalona 1/2 mili. Własność Karola hrabiego Henckel von Donnersmarck. W kolonii znajduje się 12 domów, zamieszkałych przez 118 osób (wszyscy katolicy) uczęszczających do katolickiego kościoła w Starych Reptach. Znajduje się tam również karczma zwana Kilian oddalona od kolonii w kierunku zachodnim o 1/16 mili, po lewej stronie drogi prowadzącej z Gliwic do Tarnowskich Gór”.


Powyższych kilka zapisów źródłowych ukazuje nam gwałtowne zmiany, jakie w okresie niespełna półwiecza zachodziły w Reptach.

Bernard Szczech

 

 

Zamki i pałace

Brynek
Nakło

Herbarz Tarnogórski

Warkocz - Warkotsch
Wrochem
Blacha

Śląskie rzemiosło

Mistrzowie szewcy

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa