Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 5

N U M E R  6   -   2 2   C Z E R W C A   2 0 0 1 r.

 Montes Nr 7

 

Montes na wakacje
600 lat temu
List z Ameryki
Płyta „Nieznanego żołnierza”
Przywilej herbowy
Fundator Herbu
Profesor Henryk Wójcik
Piekarnia Johanna Balli
Chadecja na ziemi tarnogórskiej w latach 1922-1939 cz. IV
Rys historyczny  wodociągów cz. V
Kolej do Opola
Śląski szmugiel
Srebrny sen Rybki
470 lat Tworoga
Po raz pierwszy na mapie
Kościół w Bobrownikach
Z dziejów hutnictwa nad Małą Panwią cz. III
Papierowe dzieje Kalet
800 lat Rept
Śląsk - ziemia uczona
Rozwój techniki i przemysłu tarnogórskiego cz.II
Tarnogórska prasa cz.III
Tarn. Góry - miastem turystycznym. Koncepcja z lat 30- tych cz.III
Tarnogórskie pieczęcie i herby
Śląskie kamienie cz. V
 

CZĘŚĆ III

Z dziejów hutnictwa
nad Małą Panwią

W poprzednim numerze opisaliśmy najdawniejsze kuźnice powstałe nad Małą Panwią. Nie były to jedyne. Czas przypomnieć kolejne.

Kuźnica Jędryskowska,

powstała na gruntach Małego Żyglina, wzmiankowana w 1505 roku w Protokolarzu miasta Woźnik. W roku 1768, w Jędrysku, na miejscu dymarki wystawiono fryszerkę. Obecnie w ramach miasta Kalety.

Kuźnica Plaplińska.

Nazwa pochodzi od mistrza kuźniczego Prokopa Plapli, wzmiankowanego w 1574 roku.. W urbarzu zamku lublinieckiego z tegoż roku, zanotowano, że wspomniany Prokop posiadał przy kuźnicy półtora łana roli oraz gospodę i mały młyn. Obecnie osada nosi nazwę Drutarnia i wchodzi w skład Kalet.

 
 

Fragment testamentu Balcera Bruśka (kopia ze zbiorów autora)


Kuźnica Bruskowska,

podobnie jak plaplińska, powstała na gruntach Koszęcina. Roździeński uważał ją za najstarszą na Małej Panwi. Odbudowana miała być przez Glawera z Miśni, na miejscu starszej, na podstawie przywileju Bernarda, księcia opolskiego w XV wieku. Po Glawerach w posiadaniu Freszlów, Hercygów i Brusków. Z tego ostatniego rodu wywodził się Walenty Roździeński, syn Jakuba Bruska, który około 1570 roku przeniósł się do kuźnicy zwanej Roździeń, koło Bogucic. W 1511 roku, właściciel kuźnicy otrzymał przywilej na posiadanie stawu w lesie Lubocz. Posiadał on także półtorej łana roli i łąk. Przy kuźnicy istniała karczma, założona na podstawie przywileju Jana i Mikołaja, książąt opolskich, wystawionego w 1489 roku.

Kuźnica Pusta

- zbudowana na gruncie koszęcińskim, w niezbyt korzystnym położeniu, skoro, jak pisze Walenty Roździeński:

„Boją po wtóre woda popsowała..”

Powodzie choć tutaj rzadkie, gdy jednak miały miejsce, skuteczne czyniły nad Małą Panwią spustoszenie - stąd kuźnica zniszczona, opustoszała taką nazwę otrzymała. W urbarzu zamku lublinieckiego z 1574 roku, zachowała się informacja o zatwierdzeniu nadania kuźnikowi Schlichtingowi, dokumentem wystawionym 31.08.1550 roku w Opolu, przez Jerzego Fryderyka, margrabiego brandenburskiego, pustego kuźniczyska razem z rolami i łąkami, należnymi kuźnicy, wraz z pozwoleniem na pobudowanie karczmy i młyna ze stawem. Za to wszystko miał dostarczyć do Opola, podobnie jak i inni kuźnicy czynili, 16 wozów dobrego żelaza, od karczmy płacić rocznie 1 grzywnę i tyleż samo od młyna.


G.Agricola. Huta w XVI wieku;
A-Piec do przetapiania; B-Wysoki piec

Oprócz wyżej wymienionych przez mistrza Walentego, uważanych za najważniejsze małopanewskie, nad rzeką tą, jak i w jej pobliżu nad jej dopływami, funkcjonowało wiele innych zakładów kuźniczych. W pobliżu wspomnianych znajdowała się

Kuźnica Mokrus

(na gruntach Lubszy i Woźnik), powstała prawdopodobnie za sprawą syna kuźnika Miodka, Maćka Mokrusa (Mokrus przezwisko od mokry, spocony), brata Wojciecha Gołego i Jakuba Palucha, wzmiankowanych w 1565 roku. Kuźnica zbudowana była na Potoku Babienickim. Druga stara kuźnica, nie wymieniona przez Roździeńskiego to

Kuźnica Truszczycka,

zbudowana na gruncie małożyglińskim w dół rzeki od Kuczowa. W 1598 roku jej właścicielem był solarz woźnicki, kupiec wrocławski, pan na Łanach (dawniej duża wieś, dziś część Woźnik), Szymon Glocz. W późniejszym okresie nad Małą Panwią, lecz na gruntach lubszeckich, założono jeszcze kolonię i zakłady hutnicze Stahlhammer (dzisiejsze Kalety, koniec XVIII w.) oraz Figlarnię (XVII w.).

Wybuch wojny trzydziestoletniej (1618-1648) przyczynił się do częściowego upadku kuźnic nad Małą Panwią. Wojna nie sprzyjała także jakości produkowanego żelaza. W 1635 roku, w trakcie spisu inwentarza zamku woźnickiego natrafiono na 50 cetnarów żelaza z kuźnicy miodkowskiej. Kiedy chciano je sprzedać po zaniżonej cenie dwóch talarów od cetnara na jarmarku raciborskim, okazało się, że nie było chętnych. Wojna przyczyniła się także do zmiany właścicieli kuźnic. W miejsce dawnych samodzielnych kuźników, właścicielami stawali się panowie feudalni, właściciele okolicznych dóbr: Gaszynowie w Woźnikach, Frankenberkowie czy Pucklerowie w Lubszy a także kościół (w 1679 kuźnica w Bruśku a także trzy inne należały do kościoła w tej miejscowości). Narastać zaczęły także konflikty, powodowane łamaniem dawnego zwyczajowego prawa. Bardzo charakterystycznym przykładem może być pozew skierowany na roki sądowe bytomskie przez Jana Jerzego Frankenberka, dziedzica Lubszy, właściciela kuźnic w Kuczowie i Truszczycy przeciwko Annie Helenie z Kaunitzów hrabinie Henklowej:

„... wynam dawam, że mi prawa a wolności moiey, które na Mało Żyglinskym gruncie od Pana starego Szymona Glocza na wolni szukanie, a brani rudy żeliezney, a na wywiedzyny wody ze starego toku nowym przykopym na blacharnie moyę,(..) także na wykopany roll, na drzewo ku zbudowanyu dwu chalup y na paliwo, na wolna paszą, na brany drzewa do cymrowania szybow, y do wolnego rąbaniy a brania drzewa na paliwo do kuczowsky kuyznicy, a którym prawie Pan Szymon Glocz, Panu Adamowi Bruyskowi, przy kupowaniu Mało Żyglinka oznamował (...) wolności zażywać zbraniacie, a prawom moym (..) niedawocie (przez czo,tak wieliie lat szkody ponoszę..”

Nabyta przez Frankenberka kuźnica Truszczycka, leżąca na ziemiach byłego księstwa bytomskiego (po drugiej stronie rzeki było już księstwo opolskie), zgodnie, jak zaznaczono w pozwie, korzystała z praw braterskich, które po nabyciu sąsiednich gruntów małożyglińskich zostały złamane.
Nieznane są dalsze koleje sporu, w każdym razie, w początkach XVIII wieku dziedzina lubszecka znalazła się w posiadaniu rodu Pucklerów a po 1833 roku Henckel Donnersmarcków.

Cdn.
Bernard Szczech

 

 

  

Hutnictwo

  CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II
CZĘŚĆ III
CZĘŚĆ IV

Zamki i pałace

Brynek
Nakło

Herbarz Tarnogórski

Warkocz - Warkotsch
Wrochem
Blacha

Śląskie rzemiosło

Mistrzowie szewcy

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa