Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Wyd. Spec.

N U M E R  5   -   1 2   K W I E T N I A   2 0 0 1 r.

 Montes Nr 6

 

Witamy i Zapraszamy...
700 lat temu
Stanisław Poniatowski
Biały kruk
Za Odrą i Nysą
Dr Tadeusz Zgierski- Strumiłło („Dąb”)
Biskup tarnogórzanom
Rozwój techniki i przemysłu tarnogórskiego
Piast i Hohenzollern - założyciele miasta Gwarków
Śląska Wielkanoc
Człowiek
Chadecja na ziemi tarnogórskiej w latach 1922-1939 cz. III
Z dziejów hutnictwa nad Małą Panwią cz. II
Rys historyczny  wodociągów cz.IV
Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Kamila
Kajzer Wiluś
Tajemnica zaginionej krypty
Skarby szkolnego muzeum
Papierowa historia Czarnej Huty
Tarnogórska prasa cz.II
Sztandar dla 7 Pułku
Poczet śląskich wojewodów
Tarn. Góry - miastem turystycznym. Koncepcja z lat 30- tych cz.II
Śląskie kamienie cz. IV
 

CZĘŚĆ I

Rozwój techniki i przemysłu tarnogórskiego

TARNOWSKIE - GÓRY od początku swego istnienia były ważnym ośrodkiem życia gospodarczego na Górnym Śląsku.


Huta Żelaza. Dzisiejszy Tagor.

Przez trzy ostatnie stulecia stanowiły centrum górnictwa i hutnictwa rud srebra, ołowiu, cynku a także hutnictwa żelaza.

Ze względu na prężne życie gospodarcze, Tarnowskie Góry stają się nie tylko kolebką górnictwa górnośląskiego, ale również przemysłu górnośląskiego, rozbudzając także rozwój innych dziedzin: nauki, rzemiosła, handlu czy komunikacji kolejowej. Sięgając jednak w zaranie gospodarcze miasta trzeba wspomnieć o twórcach podwalin górnictwa: o mistrzach budowy sztolni odwadniających Jakubie Rapie przybyłemu ze Zgorzelca, Janie Trapie techniku górniczym pochodzącym z Węgier jak również o doskonałym mierniczym, budowniczym specjalnych urządzeń odwadniających Niemczyku.


Widok na dawne Tarnowskie Góry.

Górnictwo tarnogórskie na przestrzeni wieków miało wzloty i upadki. W ciągu XVI wieku, w wyniku pomyślnego rozwoju zrodziły się więc dodatkowe ekonomiczne przesłanki istnienia miasta, opartego już nie tylko na obsłudze górnictwa, ale także na osiadłej na wsi szlachcie, duchowieństwu i ludności chłopskiej.

Tarnowskie Góry stały się teraz centrum lokalnego rynku zbytu zaopatrując je w wyroby rzemieślnicze i narzędzia rolne wyprodukowane na miejscu jak i dowożone z innych ośrodków miejskich.

Historia bardzo wysoko ocenia wiedzę techniczną i zdolności wspomnianych budowniczych XVI wiecznego górnictwa.

Z kolei XVII wiek - to wiek upadku (na taki stan wpływ miała między innymi wojna 30-letnia - zniszczenie urządzeń górniczych). Upada też hutnictwo ołowiu, srebra, które istniało wokół miasta, wygaszono tym samym piece do wytapiania rudy.

Pierwotne tereny hutnicze stają się z końcem XVII wieku zalążkiem produkcji chemicznej. Początkowo wytwarzano na terenach dzisiejszej Czarnej Huty ałun glinowo-potasowy i witriol czyli kwas siarkowy.

Ponowny rozwój górnictwa przypada na drugą połowę XVIII wieku. Okres ten staje się nowym źródłem energii twórczej dla całego przemysłu górnośląskiego. W samym górnictwie tarnogórskim nową energią staje się para wodna wytwarzana w kotłach opalanych głównie węglem kamiennym. Nadszedł nowy okres w życiu ludzkości - wiek pary i żelaza. W 1774 roku dyrektorem Wyższego Urzędu Górniczego zostaje hr. Fryderyk Reden, jemu też przypada zadanie ożywienia górnictwa. Podejmuje on staranie o sprowadzenie dla kopalń tarnogórskich znanej już wówczas w Anglii maszyny odwadniającej, maszyny parowej.

W listopadzie 1787 roku zostaje sprowadzona maszyna parowa. Rozruch następuje 19 stycznia 1788 roku, pełna praca przypada na kwiecień 1788r.

W 1790 roku J. Watt dodaje do swojej maszyny parowej koło zamachowe, pozwalające na przeniesienie ruchu wahacza w płaszczyźnie pionowej na ruch obrotowy wału poziomego.

Prace nad wynalazkami rodzą także nowych twórców maszyn parowych, którzy na przełomie XVIII i XIX trafiają na ziemię tarnogórską.

Trafiają także do tworzącego się górnośląskiego przemysłu hutniczego. Twórca maszyn parowych: August Holtzhausen, John Baildon.

W tym to okresie w górnictwie tamogórskim uruchomiono 8 maszyn parowych i należy tutaj wspomnieć, że część tych maszyn była wykonana w hutach w Ozimku i Gliwicach, oczywiście huty te musiały zmienić system wielkopiecowy i przejść z drzewnego opalania na opalanie koksem, w wyniku czego następuje budowa kopalń, budowa koksowni dla tworzącego się przemysłu górnośląskiego. W wieku XIX uwagę przedsiębiorców przyciąga płytko zalegająca ruda żelaza. Powstające wokół Tarnowskich Gór kopalnie rudy wywierają wpływ na specyfikę produkcji zakładów obok istniejącego przemysłu chemicznego powstaje Huta Hugo w 1842 roku.

W tym też czasie powstaje jeszcze kilka innych hut w Tworogu i Brynicy. Jednak wielkie piece tych hut opalane były węglem drzewnym. Wobec konkurencji pobliskich hut pracujących na koksie, huty te nie rozwinęły się w tym stopniu co hutnictwo zlokalizowane w centrum górnośląskiego okręgu węglowego.

W 1857 roku zbudowano linię kolei wąskotorowej z Karbia do huty żelaza Hugo, w tym też roku Tarnowskie Góry uzyskały połączenie kolejowe z Opolem.

W Hucie Hugo produkcja żelaza nie trwa długo. Już po 20 latach zaczęto wygaszać poszczególne piece i ostatecznie w 1892 zatrzymano je wszystkie. W tym też roku hr. Donnersmarck kupuje hutę wraz z przyległą wytwórnią chemiczną uruchamiając w nich produkcję papieru jedwabnego. Nadchodzi rok 1919 - produkcję papieru wstrzymano, maszyny do jego produkcji zostają sprzedane.

Tradycyjne hutnictwa przejmuje powstająca w 1856 roku z inicjatywy Antoniego Klausy dawnego burmistrza Tarnowskich Gór a następnie administratora majątków Ballestre-ma spółka akcyjna z kapitałem zakładowym w wysokości 400 tys. talarów, pod nazwą " Tarnogórską Spółka Akcyjna dla Górnictwa i Hutnictwa". Z jej inicjatywy w latach 1857 - 1858 zbudowano hutę żelaza, która miała przetapiać miejscowe rudy (sprowadzając węgiel z kopalni Ballestrema).

Huta składała się z czterech wielkich pieców, odlewni żeliwa i innych niezbędnych obiektów.

Pierwszego spustu surówki z wielkiego pieca dokonano 9 września 1858 roku. Surówkę sprzedawano zakładom hutniczym na Opolszczyźnie, wysyłano także pewne ilości na Dolny Śląsk, do Saksonii a nawet do Berlina

Roczna produkcja huty wynosiła kilkanaście tysięcy ton surówki, a w latach 1880 -1882 przekroczyła dwadzieścia tysięcy ton. W 1872 zatrudniała około 600 robotników. Ale już w 1891 roku zatrudnienie spada, w hucie pracowało już tylko 145 robotników.
W tym samym czasie huta zaprzestaje produkcji.

W 1892 roku wydzierżawiono zakład wielkopiecowy koncernowi "Obereisen" który utrzymywał w ruchu tylko jeden wielki piec. Ostatecznie w 1904 roku przystąpiono do likwidacji i rozebrania huty (do dziś na terenie Tarnogórskiej Fabryki Urządzeń Górniczych "Tagor" pozostały po niej ślady w postaci resztek fundamentów pieców hutniczych w okolicach tłoczni i kotłowni).

Do większych zakładów należała też fabryka wyrobów papierniczych i drukarnia założona w 1903 roku w Tarnowskich Górach przez Wrocławską firmę "Otto und Gerhard".

Gazownia zbudowana została w Tarnowskich Górach pod koniec XIX wieku przez Kösslera. l stycznia 1900 roku zakupił ją magistrat, który rozbudował ten zakład i znacznie zwiększył jego produkcję z 80 tys. m3 w roku 1899 do 285 tys. m3 w roku 1900. W 1911 roku w starej Kuźni Hutniczej na tzw. płuczkach, zostaje uruchomiona wytwórnia wyrobów blaszanych i konstrukcji stalowych, wytwarzająca sita blaszane do płuczek oraz konstrukcje dla kopalń rud żelazo-ołowianych w Suchej-Górze i Szarleju.

Zachował się po niej ślad w potocznym języku jako "Blachownia". W pierwszych latach XX wieku następuje powolny zanik górnictwa kruszcowego. Następuje powolny regres gospodarczy (likwidacja browarów, gwoździarni na wzgórzu Redena, w 1881 r. spłonęła duża wytwórnia oleju, likwidacji ulega wielki młyn Guttmanna w 1890 roku, likwidacji ulega huta żelaza w 1904 r., zamknięcie zakładów papieru 1919 rok). Na zaistniałą sytuację ma też wpływ wybuch I wojny światowej oraz wynikła z tego faktu sytuacja polityczna dla przemysłu tarnogórskiego. W latach dwudziestych XX wieku następuje powolny rozruch przemysłu.

W 1919 roku wytwórnię chemiczną podzielono na dwie części, które wydzierżawiono.

Zakłady Hulczyńskiego z Gliwic są dzierżawcą połowy terenu, uruchamiając tam oddział gięcia rur.

Druga część zakładu zagospodarowana zostaje przez nowo powstałe przedsiębiorstwo - "Chemische Werke - Meitlis and Co", w którym na bardzo prostych urządzeniach rusza produkcja 30% litoponu. 23 lutego 1922 roku zakłady przejmuje towarzystwo "Hugo Hütte Chemical Works limited".

Natomiast Firma "Fabryka Chemiczna -Meitlis i S-ka" w latach 1924-25 uruchamia produkcję farb olejnych oraz dwuchromianu sodu.
Także w 1925 roku rozpoczęto produkcję siarczanu miedzi, siarczanu glinu i ałunu glinowo-potasowego.

W bardzo krótkim czasie zmieniono technologię i zaczęto produkować chlorek baru z siarczku baru uzyskiwanego przez redukcję w ręcznych piecach muflowych. Pod koniec 1926 roku dodatkowo uruchomiono produkcję kwasu barowego i boraksu.

Jednak w 1926 roku firma bankrutuje, a jej akcje przejmuje koncern Donnersmarcka. Odtąd fabryka nosi nazwę: "Zakłady Chemiczne Henckel -Spółka z o.o." Przystępuje do rozbudowy zakładu, modernizując i rozbudowując oddziały produkcyjne i pomocnicze. Lata dwudzieste XX wieku są pomyślne dla terenów po byłej hucie żelaza, w 1921 roku powstaje fabryka "Górnośląskie Towarzystwo Przemysłowe - Spółka Akcyjna" w skrócie Ge-Te-Pe z centralą w Warszawie.

"Ge-Te-Pe" buduje nowy zakład, w hali o powierzchni 800 m2 produkuje się konstrukcje stalowe, elewatory, urządzenia transportowe dla cegielń, dźwigi towarowe i osobowe, zbiorniki o różnym przekroju i przeznaczeniu, stacje benzynowe systemu "MOTA" dla lotnisk wojskowych w Dęblinie i Krakowie, beczkowozy oraz stolarkę budowlaną. Jednak na skutek pogarszającej się koniunktury gospodarczej zakład ogranicza produkcję, a nawet częściowo ulega likwidacji.

W tym też okresie zmienia nazwę na "Śląski Zakład Przemysłowy". Uruchomiona jest tylko część zakładu tj. budynek starej kuźni, gdzie trwa produkcja konstrukcji stalowych.

Podjęta jest też nowa produkcja, elementów zabezpieczających ruch pociągów kolejowych (co jest wynikiem budowy magistrali Śląsk-Tarnowskie Góry-Gdynia).

Natomiast pozostałe place i budynki przejmuje jako zastaw za udzielenie pożyczki Komunalna Kasa Oszczędności. W 1938 roku budynek starej Stolarni staje się własnością inż. Alfonsa Jagielskiego, który uruchamia w nim warsztat ślusarski produkujący urządzenia do cegielni, a także urządzenia i konstrukcje stalowe dla miejscowego przemysłu chemicznego w Czarnej Hucie i celulozowego w Kaletach.

W tym samym roku powstaje spółkę o nazwie "Śląskie Zakłady Przemysłowe - Spółka z o.o.". Składała się z kapitału, który wniosła Komunalna Kasa Oszczędności (52%) natomiast Panowie A. Jagielski i Wierzbicki po 24%. Zakład ten produkował urządzenia zabezpieczające ruch pociągów kolejowych, urządzenia transportowe i grzewcze dla cegielni, konstrukcje stalowe, mieszadła i dyfuzory dla fabryk celulozy, zbiorniki, bojlery, hydrofory, wózki kopalniane i wywrotki węglowe. Załoga liczyła 105 robotników. Rok 1923 dla przemysłu tarnogórskiego jest bardzo pomyślny, w tym to czasie na gruntach i w budynku starego młynu Guttmanna przy ul. Nakielskiej po adaptacji i rozbudowie uruchomiono "Górnośląską Wytwórnię Wagonów".

Marian Lysik

 

 

  

Rozwój...

 CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa