Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

N U M E R  2   -   2 1   C Z E R W C A   2 0 0 0 r.

 Montes Nr 3

 

Dziękujemy
Studnia
Józef Piernikarczyk
Chadecja na terenie powiatu tarnogórskiego w latach 1922 - 1939
Szkoła Raciborzanek
Rys historyczny  wodociągów cz.I
Drugie powstanie śląskie na ziemi tarnogórskiej
Gmina Tworóg
Tarnogórscy mieszczanie
O wieżach, pamięci i spełnianiu się marzeń
Wędrówki płyt nagrobnych
Zapiski z dziejów miasta
Piwo Tarnogórskie
Tarnogórskie Orkiestry
Źródło młodości
Banknoty zastępcze Tarnowskich Gór
Ulica Krakowska
Śląskie kamienie cz. II
 

 

Drugie powstanie śląskie na ziemi tarnogórskiej

Na początku 1920 roku rozpoczęły się przygotowania do plebiscytu na terenie Górnego Śląska. W Opolu zaczęła urzędować Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, która przejęła zakres władzy należący do rządu Rzeszy lub Prus. Na Górny Śląsk przybyły również wojska alianckie: francuskie, włoskie i angielskie, mające strzec prawidłowego przebiegu plebiscytu.

Niemcy i Polacy utworzyli własne struktury organizacyjne. W Katowicach powstał Niemiecki Komisariat Plebiscytowy, na czele którego stanął Kurt Urbanek.

Pomnik powstańczy w Reptach

Natomiast w Bytomiu, w hotelu "Lomnitz", w lutym 1920 roku, rozpoczął działalność Polski Komisariat Plebiscytowy na czele z Wojciechem Korfantym. Powstają również lokalne komisariaty plebiscytowe.


Park w Strzybnicy. Tablica upamiętniająca
III Powstania Śląskie

W Tarnowskich Górach umieszczono Polskie Powiatowe Biuro Plebiscytowe w hotelu Prinz Regent na Nowym Rynku. Kierownikiem Polskiego Komisariatu Plebiscytowego został aptekarz z Radzionkowa - Emil Gajdas. W skład Komisariatu wchodzili oprócz niego: Szczepan Krupa, Teodor Łuszczyk, Franciszek Słodczyk, Jan Nowak, Paweł Pietryga i Ludwik Bula. Natomiast kierownikiem w mieście Tarnowskie Góry był Jan Bondkowski.

W tym czasie na całym Górnym Śląsku nastąpiło gwałtowne ożywienie polskiego życia narodowego. Masowo powstają polskie stowarzyszenia i organizacje.

Według oceny Komisariatu Plebiscytowego na terenie powiatu tarnogórskiego działało około 150 polskich towarzystw. Dowództwo POW zaliczyło w lutym 1920 roku, powiat tarnogórski, obok bytomskiego, zabrskiego, katowickiego i rybnickiego, do najbardziej uświadomionych narodowo.

W tarnogórskim, najprężniej rozwijają się zespoły śpiewacze. W 1919 roku powstają następujące towarzystwa: "Słowiczek" w Chechle Nowym, "Św. Cecylii" w Orzechu, "Towarzystwo Młodzieży Katolickiej" w Radzionkowie, "Mickiewicz" w Tarnowskich Górach, "Gwiazda" w Chechle Starym, "Sienkiewicz" w Miasteczku Śląskim, "Paderewski" w Piekarach Rudnych. Rok później utworzono kolejne: "Paderewski" w Piasecznej, "Piast" w Żyglinie, "Jutrzenkę" w Rojcy, "Słowiczek" w Pniowcu, "Lutnię" w Starych Tarnowicach oraz "Chór Męski" w Radzionkowie.

W okresie powstań i plebiscytu odradza się również zahamowany wojną ruch kobiecy. Założycielka Towarzystwa Polek w Tarnowskich Górach Maria Janicka jako jedna z pierwszych organizowała na tym terenie życie kulturalne. "Polki" prowadziły w tym czasie ożywioną działalność społeczno - polityczną. Wiadomo również o zbiórce pieniędzy przez towarzystwo na cele wyborcze.
Jednym z aktywniej działających stowarzyszeń było Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". W latach 1919-21 w powiecie tarnogórskim powstaje 15 nowych oddziałów tej organizacji, w szeregi której wstąpiło 800 członków.

W latach 1919-1921 wspomniane towarzystwa odegrały istotną rolę agitacyjno-propagandową. Organizowano wieczornice, wygłaszano referaty polityczne i śpiewano pieśni narodowe. Organizacje i stowarzyszenia wkładały dużo wysiłku w urządzanie amatorskich przedstawień teatralnych. W lutym 1920 roku "Katolickie Kasyno" odegrało sztukę "Józef Egipski i jego bracia". Natomiast Towarzystwo Młodzieży Katolickiej wystawiło utwory sceniczne "Genowefa" i "Obrona Głogowa". Aktywnie działało również Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", które wystawiło między innymi sztukę "Za sztandarem". Prężną działalność prowadził także chór "Mickiewicz". 29 listopada 1919 chórzyści odegrali pierwsze w mieście polskie przedstawienie teatralne pt. "Przegrał wojnę czyli wiejskie wesele". Kronikarz miasta Jan Nowak tak wspomina tamte wydarzenia: "(...) Obszerna sala Domu Ludowego po raz pierwszy okazała sie wtedy za mała, gdyż kilkuset ludzi nie mogło otrzymać wstępu, albowiem bilety były już dzień przedtem wyprzedane".

W Tarnowskich Górach występował również objazdowy teatrzyk plebiscytowy "Wesołość", założony przez Józefa Piernikarczyka. Z zespołem współdziałali Antoni Talaga, Franciszek Słodczyk, Zofia Bogacz - Białasowa i Augustyn Czaja.

Niemcy starali się odciągnąć ludność od polskich towarzystw, posługując się między innymi przekupstwem. Czytelnik pod pseudonimem "Rodak" pisał na ten temat w korespondencji do "Katolika", dotyczącej działalności chóru "Cecylia", który powstał w Orzechu, w powiecie tarnogórskim: (...) "Nie chcąc dopuścić do odegrania teatru, ofiarowują amatorce dwadzieścia marek, żeby na ćwiczenia teatru nie chodziła i tym chcą ją zmusić do wystąpienia z towarzystwa, aby ta nasza oświatowa i kulturalna sprawa upadła".

Równocześnie z rozwojem aktywności politycznej polskich instytucji rosły szeregi POW GŚl (Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska) . W marcu 1920 roku organizacja liczyła w powiecie 800 członków, w tym 350 zorganizowanych w oddziały. W połowie kwietnia liczba członków wzrosła do 1200, zaś ściśle zorganizowanych do 475. Jak wynika z planu operacyjnego dowództwa POW na Górnym Śląsku z 22 lipca 1920 roku, stan liczebny zorganizowanych w powiecie peowiaków wynosił 937 osób.

W kwietniu i maju 1920 roku na całym obszarze plebiscytowym, także i w Tarnowskich Górach, odbywały się masowe wiece. Wysuwano na nich postulaty usunięcia z obszaru plebiscytowego niemieckiej policji i zastąpienia jej mieszaną policją polsko - niemiecką, równouprawnienia języka polskiego z niemieckim w życiu politycznym, rozwiązania wszelkich organizacji paramilitarnych. Żądania te nie zostały jednak spełnione. Równocześnie na całym Górnym Śląsku dokonywano ataków antypolskich. 27 maja 1920 roku niemieckie bojówki zaatakowały siedzibę Polskiego Komisariatu Plebiscytowego - "Hotel Lomnitz". 17 sierpnia 1920 roku zamordowano polskiego lekarza Andrzeja Mielęckiego, a 18 sierpnia Niemcy zdemolowali siedzibę Polskiego Powiatowego Komisariatu Plebiscytowego w Katowicach. Oburzona ludność polska postanowiła zbrojnie przeciwstawić się niemieckiemu terrorowi.

W nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 roku wybuchło II powstanie śląskie. Już w pierwszych 2 dniach powstańcy opanowali w pełni powiaty katowicki i bytomski, a w znacznej części tarnogórski, rybnicki, zabrski i lubliniecki, a więc terytorium znacznie większe niż w I powstaniu.

W powiecie tarnogórskim działania powstańcze rozpoczęły się w nocy z 19 na 20 sierpnia. Powstańcy rozbrajali posterunki policji i członków niemieckich organizacji bojowych. Niemcy znajdowali jedynie pewniejsze schronienie w stolicy powiatu, Tarnowskich Górach, obsadzonych przez francuską załogę wojskową i nie atakowanych przez powstańców, a przejściowo także w pobliskim Nakle, o które trzeba było stoczyć zacięty bój. W samych Tarnowskich Górach Niemcy organizowali różne prowokacje. 22 sierpnia aresztowali i pobili znanego działacza narodowego Pawła Pietrygę. Akty terroru wobec Polaków były w mieście bardzo liczne. Tymczasem siły powstańcze do 22 sierpnia opanowały północne, gęsto zalesione rejony, a w dniu następnym resztę powiatu. Powstańcy zdołali ponadto przeciwstawić się skutecznie wypadom bojówek niemieckich z Tarnowskich Gór. 23 sierpnia prawie cały powiat tarnogórski znalazł się w rękach powstańców.
W tym czasie Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, ustosunkowując się do żądań strony polskiej, wydała rozporządzenie o organizacji policji Górnego Śląska. Nowa policja plebiscytowa "Apo", miała składać się w połowie z policjantów polskich, a w połowie z niemieckich i miała podlegać władzom alianckim. Zadecydowano również o rozwiązaniu niemieckich bojówek - Grenschutzu. Pod wpływem tych wydarzeń strona polska zdecydowała się zakończyć powstanie 25 sierpnia.

Po zakończeniu powstania, polskie organizacje w powiecie tarnogórskim rozwijały nadal swą działalność. Odbywały się masowe wiece i liczne imprezy narodowe. Nie ustaje również rozwój POW. W końcu 1920 roku organizacja liczyła 1094 członków. Przygotowując się do przewidywanej walki zbrojnej, oddziały prowadziły systematyczne ćwiczenia wojskowe, nieraz na terenie państwa polskiego. Przewidywali oni, że losy Górnego Śląska nie rozstrzygną się w czasie plebiscytu, lecz trzeba będzie walczyć o zespolenie tych ziem z Polską

Joanna Stomska

 

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa