Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

N U M E R  2   -   2 1   C Z E R W C A   2 0 0 0 r.

 Montes Nr 3

 

Dziękujemy
Studnia
Józef Piernikarczyk
Chadecja na terenie powiatu tarnogórskiego w latach 1922 - 1939
Szkoła Raciborzanek
Rys historyczny  wodociągów cz.I
Drugie powstanie śląskie na ziemi tarnogórskiej
Gmina Tworóg
Tarnogórscy mieszczanie
O wieżach, pamięci i spełnianiu się marzeń
Wędrówki płyt nagrobnych
Zapiski z dziejów miasta
Piwo Tarnogórskie
Tarnogórskie Orkiestry
Źródło młodości
Banknoty zastępcze Tarnowskich Gór
Ulica Krakowska
Śląskie kamienie cz. II
 

CZĘŚĆ I

Chadecja na terenie powiatu tarnogórskiego w latach 1922-1939

Początki polskiego życia narodowego w powiecie tarnogórskim sięgają lat 80-tych XIXw., jako część procesu obejmującego Górny Śląsk. Tarnowskie Góry i Radzionków, aż do I wojny światowej to jedne z najbardziej aktywnych jego ośrodków.

Potwierdzeniem tego faktu były wyniki plebiscytu, który odbył się 20 marca 1921 r.     W powiecie tarnogórskim za Polską opowiedziało się 61,75% głosujących (przy średniej na Śląsku 40,4%), zaś za Niemcami - 38,25% (na Śląsku - 59,6%), choć w samym mieście zwyciężyła opcja niemiecka.

 Bronisław Hager

W okresie przynależności ziem powiatu tarnogórskiego do II Rzeczypospolitej, w latach 1922 -1939, przebieg życia publicznego na tym terenie był ściśle związany z układem stosunków politycznych w całym województwie śląskim.

Również jak w całym państwie tak i tu, ważną cezurą życia politycznego był rok 1926- przewrót majowy.

W okresie przedmajowym najsilniejszą pozycję wśród tarnogórskich Polaków, podobnie jak na całym Górnym Śląsku, zajmowało Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe- partia powstała w 1920r. w Bytomiu. W 1923 roku połączyła się z ogólnopolską ChD, stając się najsilniejszą partią w województwie. Akcentowała hasła chrześcijańskie i narodowe w życiu społecznym i politycznym. Religii katolickiej przyznawała pozycję panującej z poszanowaniem praw mniejszości narodowych i wyznaniowych. Skupiała w swych szeregach inteligencję oraz przedstawicieli wolnych zawodów i, w niewielkim stopniu, robotników. ChZL miało również poparcie kleru katolickiego.

W Tarnowskich Górach partia ta opierała swą działalność na istniejących w mieście: Stowarzyszeniu Mężów Katolickich (liczącym w 1925 roku około 1200 członków), Towarzystwie Matek Chrześcijańskich ( około 200 członkiń). Na czele miejscowych władz partii stali: lekarz Bronisław Hager, kupiec Stanisław Janicki, urzędnik Wincenty Zuber i notariusz Paweł Kempka.

Duże wpływy polityczne w Tarnowskich Górach miała również Narodowa Partia Robotnicza, która programowo niewiele się różniła od ChZL. Podstawowe różnice to godzenie się przez NPR na pewne elementy walki klasowej, mniejszy związek z kościołem katolickim. NPR opowiadała się też za częściowym uspołecznieniem środków produkcji, podczas gdy Chrześcijańska Demokracja uważała własność prywatną za nienaruszalną. NPR budowała swą pozycję w oparciu o najsilniejszą organizację związkową na Górnym Śląsku - Zjednoczenie Zawodowe Polskie. Popierała ją też część powstańców śląskich. Od połowy 1923 roku wpływy tej partii kurczą się na rzecz chadecji. Tarnogórskim oddziałem NPR kierowali: nauczyciel Józef Syska oraz działacze związkowi: Teofil Królik, Józef Ogierman i Maksymilian Jasionowski.
Na terenie powiatu działał aktywnie Związek Towarzystw Polek. Celem tej prochadeckiej organizacji była pomoc w sprawach gospodarczych, wychowawczych, społecznych i politycznych, organizowanie wycieczek, ochronek, uroczystych obchodów rocznic narodowych i różnych kursów. Związek liczył w powiecie w latach 1922-1926 około 200 członkiń. Jedną z najbardziej znanych działaczek była Józefa Bramowska.

Działalność wszystkich polskich partii i towarzystw była szczególnie istotna , biorąc pod uwagę aktywność na tym terenie organizacji niemieckich, z których w powiecie tarnogórskim największe wpływy miały:

- Katholische Volkspartei (od 1933 roku - Deutche Christliche Volkspartei)-mająca oparcie wśród katolickiego drobnomieszczaństwa, inteligencji, robotników; II wiceprzewodniczącym władz centralnych tej partii był tarnogórzanin Hugo Nowak.

- Deutsche Partei - popularna wśród burżuazji, drobnomieszczaństwa i inteligencji, w Tarnowskich Górach przewodniczyli jej urzędnik M.Schnur, nauczyciel A.Schubert, urzędnik R.Mittmann.

- Deutsch - Oberschlesischer Volksbund für Polnisch Schlesien zür Wahrung der Minderheitsrechte, popularnie zwany Volksbundem - w powiecie tarnogórskim pozycja tej organizacji była wysoka ze względu na osobę przewodniczącego, którym w latach 1925 -1929 był Edwin Henckel von Donnersmarck, zaś w 1934 roku II wiceprzewodniczącym naczelnych władz Volksbundu został Leopold Michatz - były burmistrz Tarnowskich Gór.

Pierwszą próbą i sprawdzianem sił politycznych były wybory parlamentarne do Sejmu i Senatu RP i do Sejmu Śląskiego.

24 września 1922 roku odbyły się wybory do Sejmu Śląskiego. Frekwencja wyborcza w powiecie była nieco większa niż w całym województwie - wyniosła 75,5% (województwo 73,7%). Polskie partie i stronnictwa nie tylko poszły do wyborów osobno, ale jeszcze zaciekle się zwalczały. Z jednym wyjątkiem - ugrupowania chadeckie i endeckie powołały tzw. Blok Narodowy. Wyniki wyborów były potwierdzeniem słuszności takiej taktyki - ugrupowania Bloku Narodowego zdobyły 33,5% głosów w całym województwie, tymczasem w powiecie tamogórskim - aż 55,3%.

Przeprowadzone w tym samym roku (5 listopada) wybory do Sejmu RP potwierdziły układ sił politycznych zaobserwowany w czasie wyborów do Sejmu Śląskiego. Również w czasie tych wyborów ugrupowania chadecko-endeckie uzyskały większość głosów, bo aż 54,2%

12 listopada 1922 roku odbyły się wybory do Senatu, w których Chrześcijański Związek Jedności Narodowej uzyskał 57,7%(w województwie 43,7%)

Zarówno w wyborach do Sejmu Śląskiego, jak i ogólnopolskich w powiecie tarnogórskim przeważającą liczbę głosów zdobyły ugrupowania centrowe. Wyniki wyborów zadecydowały o wejściu do parlamentu ogólnopolskiego 6 posłów z Górnego Śląska, bez reprezentantów powiatu tarnogórskiego. Tarnogórzanie znaleźli się natomiast w Sejmie Śląskim.

W Sejmie Śląskim reprezentantami Tarnowskich Gór byli posłowie centrowi, a wśród nich : posłowie chadeccy - Stanisław Janicki, jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci politycznych Górnego Śląska oraz Wincenty Zuber, który zastąpił w październiku 1924 roku Józefa Kołdonka . Krótko zasiadał również w Sejmie Śląskim niemiecki burmistrz Tarnowskich Gór Leopold Michatz.

Najbardziej aktywną działalność spośród wymienionych prowadził Stanisław Janicki, który w Sejmie I kadencji był przewodniczącym Komisji Budżetowej.

W kwietniu 1924 roku Stanisław Janicki wystąpił z rezolucją w sprawie dopłat do mieszkań dla najbiedniejszych, którą następnie Sejm uchwalił. Z aprobatą spotkał się także jego projekt utworzenia Śląskiego Funduszu Bezrobocia.

Wincenty Zuber, będący przewodniczącym Wojewódzkiego Związku Inwalidów Wojennych, w listopadzie 1924 roku był autorem przyjętej przez Sejm Śląski petycji dotyczącej przedłużenia terminu składania wniosków w celu przyznania rent inwalidzkich.

Jednym z najważniejszych problemów w okresie przedmajowym, było stanowisko strony polskiej wobec kwestii niemieckiej. Chadecja śląska opowiadała się za wypełnianiem zobowiązań konwencji genewskiej i pokojowym współistnieniem ludności polskiej i niemieckiej w duchu doktryny chrześcijańskiej.

Jednak w powiecie tarnogórskim przeważały wśród niej tendencje antyniemieckie, co spowodowane było ogólną złą sytuacją ekonomiczną, czy pojawiającymi się pogłoskami o rewizji granic. Przyczyną takich nastrojów był zwłaszcza fakt bardzo silnej aktywności gospodarczej i politycznej Niemców na tym terenie. Odzwierciedleniem tego było piastowanie godności burmistrza Tarnowskich Gór przez reprezentującego ludność niemiecką Leopolda Michatza, wybranego w dniu 4 maja 1922 roku (trzeba tu również dodać, iż od 24 września 1922 roku był on także posłem do Sejmu Śląskiego). Nie była to jednak sytuacja nadzwyczajna, różna od panującej w innych częściach województwa, gdyż samorządy były arenami kłótni Polaków i Niemców. To o działalności tego burmistrza, poseł w Sejmie Śląskim, Stanisław Janicki powiedział, że:

[..]" ...stara się, aby w Państwie Polskim ludność polska była niezadowolona z rządów polskich...". (...)

Ciąg dalszy w następnym numerze

Marlena Karnówka

 

 

  

Chadecja

 CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II
CZĘŚĆ III
CZĘŚĆ IV

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa