Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

N U M E R  1   -   2 1   K W I E T N I A   2 0 0 0 r.

 Montes Nr 2

 

Zapraszamy
Kościół Jubileuszowy
Rok Katyński
Jan Nowak
Jak to z wodociągami bywało
Uwag kilka do herbu "naszego"...
Początki Górnego Śląska
Na skrzyżowaniu
europejskich szlaków
Tarnogórskie jarmarki
Tarnowskie Góry
w oczach podróżnych
Wieloma językami mówili
Sedlaczkowe wino
Napoleoński epizod
O tym jak w Tarnowskich Górach pieniądze fałszowano
Porcelanowe obrazki
Zachwyt w sercu Europy
Semper fidelis
I Powstanie Śląskie
w Powiecie Tarnogórskim
Pamiątki powstańcze
w zbiorach Muzeum
w Tarnowskich Górach
Internetowy Górny Śląsk
Śląskie kamienie cz. I
Pierwsze stulecia
tarnogórskich chrześcijan

 

 

 

 

Pierwsze stulecia
tarnogórskich chrześcijan

W Tarnowskich Górach od zarania byli i protestanci i katolicy. Najpierw większość stanowili jedni, potem drudzy. Kościół był zawsze jedną z najważniejszych instytucji w mieście.

Na początku istnienia miasta większe znaczenie mieli protestanci. Mogli oni korzystać choćby z protekcji pierwszego pana Tarnowskich Gór margrabiego Jerzego von Hohenzollern -Ansbach. Poprzez matkę był siostrzeńcem polskich królów Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta Starego. Jego młodszym bratem był Albrecht od 1511 r. ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w Prusach. W 1525 r. został pierwszym świeckim księciem Prus i lennikiem Polski. Jego państwo Prusy Książęce było pierwszym na świecie państwem protestanckim. Mając takie koneksje mógł margrabia Jerzy na sporo sobie pozwolić i pozwalał.

Pierwszy, jeszcze drewniany, kościół w Tarnowskich Górach został wybudowany przez protestantów. Stał on na miejscu obecnego kościoła Św. Św. Piotra i Pawła, przy ówczesnym rynku (zajmował on teren między ul. Gliwicką, Dolną, ks. M.Lewka i pl. Gwarków). Pomiędzy 1541 a 1547 r. przebudowano go na murowany. Kilkanaście lat później rozbudowano, pokryto blachą ołowianą i dodano wieżę. Z wieży hejnałem oznajmiano godziny. Wkrótce umieszczono tam zegar. W 1724 r. dodano obok dzwonu wybijającego godziny, drugi mniejszy dzwon oznajmiający kwadranse. Dla konserwacji i nakręcania zegara najczęściej zatrudniano ślusarza, który miał o niego dbać.

Obok kościoła mieściła się plebania (ul. Gliwicka 10). Za kościołem (w miejscu obecnego probostwa znajdował się cmentarz. Drugi założono przed bramą gliwicką (tzw. cmentarz Św. Anny).

W XVI wieku było w Tarnowskich Górach dwóch kaznodziejów protestanckich. Jeden mówiący po polsku i drugi po niemiecku.

W przywileju z 1599 roku znalazł się zapis o wolności wyznania augsburskiego. Protestanci stanowiący większość mieli swój kościół w mieście. W 1618 r. burmistrz Jakub Gruzełko ufundował drugi kościół Św. Jakuba za bramą gliwicką (obecnie Św. Anny, w pobliżu tamtejszego cmentarza).

Katolicy stanowiący zdecydowaną mniejszość należeli do parafii w Starych Tarnowicach.

17 września 1628 roku - w czasie wojny trzydziestoletniej - w obecności hrabiego Dohny został w Tarnowskich Górach zamknięty kościół protestancki. Pastorowie - polski Paweł Calatium i niemiecki Jan Wurm - musieli zaprzestać swych nauk. 6 marca następnego roku cesarz Ferdynand II Habsburg wydał tzw. edykt restytucyjny. Na jego podstawie miano zwracać katolikom kościoły zabrane przez protestantów po 1552 roku.

W Tarnowskich Górach od początku istnienia miasta kościoły, szkoła i szpital należały do protestantów. Pomimo to również przekazano je katolikom. W 1630 roku nastąpiło wprowadzenie katolickiego księdza do kościoła Św. Św. Piotra i Pawła. W następnym roku specjalna komisja cesarska, skasowała przywilej wolności protestantów z 1599 roku.

Już po zakończeniu wojny trzydziestoletniej (trwała do 1648 roku), w 1653 roku hrabia Gabriel Henckel von Donnersmarck, ówczesny pan ziemi bytomskiej i Tarnowskich Gór otrzymał pismo z Urzędu Zwierzchniego z Wrocławia. Urząd Zwierzchni był pośrednikiem pomiędzy monarchą - królem Czech i cesarzem w jednej osobie - a mieszkańcami Śląska. W piśmie tym nakazano hrabiemu aby zwołał wszystkich kaznodziejów niekatolików. Miał im nakazać opuszczenie w wyznaczonym terminie ziemie bytomskiego i bogumińskiego państwa stanowego. Oba należały do rodziny Henckel von Donnersmarck.

W 1664 roku cesarz Leopold I Habsburg zatwierdzając dawne przywileje miasta. uczynił to z jednym wyjątkiem. Dla siebie zastrzegł tzw. Ius Patronatum, tj. prawo do opieki nad kościołem. Niekatolikom zakazano obejmowania jakichkolwiek urzędów i godności we władzach miasta. Nakazano im także cztery razy do roku chodzić na ofiarę do kościoła katolickiego.

Kilka lat po tych wydarzeniach wybudowano za kościołem nową drewniana plebanię. Mieściła pokój z kuchnią. Jej stan w 1713 r. podobnie jak i wikarówki był opłakany. Według opisu probostwo miało przegniły dach. Jednopiętrowa wikarówka składała się z jednego pokoju i dwóch komórek. Obok niej w jednoizbowym domu mieszkał dzwonnik.

Aktywna działalność kleru katolickiego i zakonu jezuitów po wojnie trzydziestoletniej, przyniosła efekty. Liczba katolików wzrosła. W 1713 r. doszło do pierwszej pielgrzymki tarnogórzan do Częstochowy.

Pod względem organizacyjnym kościoła katolickiego miasto tworzyło od czasów wojny trzydziestoletniej osobną parafię z własnym plebanem i szkołą parafialną.
Pierwszą szkołę parafialną wybudowano w tym samym czasie co murowany kościół. W 1629 r. podobnie jak kościoły została przekazana katolikom. W 1664 r. cesarz Leopold I zakazał uczyć dzieci w szkołach protestanckich. Urzędujący od 1671 r. proboszcz Franciszek Klaybor, sprowadził jezuitów. W 1713 r. w mieście otworzyli drugą szkołę. Na swe misyjne cele otrzymali budynek przy ul. Zamkowej 7. W klasach niższych uczył kantor. W wyższych rektor.

Szkoły parafialne w tamtych czasach znajdowały się zazwyczaj w niewielkich budynkach. Składały się z kilku pomieszczeń. Obok sieni jeden pokój służył za salę dla uczniów. Drugi był mieszkaniem dla samego nauczyciela. Stan szkoły w 1713 r. podobnie jak i plebani był opłakany. Wynikało to m.in. z braku wpływów z przyznanych dawniej dziesięcin.

Na utrzymanie kościoła wyznaczono w 1529 roku podatki od wydobywanego kruszcu. Ustalono, że na potrzeby duchownych będzie przeznaczony od każdej marki srebra jeden grosz. Na rzecz szkoły przeznaczono z rudy 1/96 urobku od każdej kopalni, a od każdej sztuki ołowiu wycinano tzw. "haki". W 1566 roku ustanowiono opłatę od każdej faski glejty po 6 halerzy. Można sądzić jednak, iż wobec kryzysu górnictwa w XVII i XVIII wieku przyznane sumy nie wpływały. Dodatkowo miasto od ok. 1690 r. trapił dosyć poważny kryzys gospodarczy. W 1701 r. miasto dotknęła poważna tragedia wielkiego pożaru. Zniszczenia odbudowywano przez kilka następnych lat. W 1713-1714 r. wielkie deszcze prawdopodobnie przyczyniły się do klęski zarazy w roku kolejnym, itd.

Parafia tarnogórska jak i cała ziemia bytomska i położona bardziej na południe ziemia pszczyńska należały do diecezji krakowskiej. Powodem tego było, iż w odległym średniowieczu obydwa te regiony należały do Małopolski. Dopiero w 1179 r. zostały przyłączone do Górnego Śląska (za czasów protoplasty tutejszej linii Piastów Mieszka I Plątonogiego). Zmiana nastąpiła dopiero po upadku państwa polskiego i jeszcze później po upadku Napoleona w 1821 r. kiedy to na podstawie bulli papieskiej całość ziem Śląska znalazła się w diecezji wrocławskiej.

Arkadiusz Kuzio-Podrucki

 

 

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa