Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 19

N U M E R  2 0  -   K W I E C I E Ń   2 0 0 6 r.

 

 

Wypędzenie ks. Jezuitów
Anhalt, Hessen, Sachsen
Nowa książka Andrzeja Kanclerza
Dzieje Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach      cz. VII
Synowie Izraela                  w Tworogu cz.II
Głód i mór w roku 1737
Lekarz na wózku
Koniec legalnej opozycji
Jasne wzruszenia...
Ks. Jan Twardowski - tarnogórzanin
Kiedy myślimy o kimś, zostając bez niego
Doktorat Honoris Causa dla Profesora Jana Miodka
Ścieżka na wspólnej drodze
Zasługi hrabiego Fryderyka von Redena dla rozwoju Górnego Śląska i Tarnowskich Gór
Dawne dzieje kamienicy „Pod Lipami”
Powroty do  „Staszica”
Sesja specjalna Rady Miejskiej
Cenne dzieło tarnogórskiego Muzeum
Serdeczni dla niepełnosprawnych
Muzyczne portrety - rodzina Walisko
Miodowa danina
 

CZĘŚĆ I

Zasługi hrabiego Fryderyka
von Redena dla rozwoju Górnego Śląska i Tarnowskich Gór

Hrabia Fryderyk Wilhelm von Reden był jedną z najważniejszych postaci, które na przełomie XVIII i XIX stulecia wywarły ogromny wpływ na rozwój Górnego Śląska. Należał on do inicjatorów przemian gospodarczych, technicznych i społecznych, jakie zaszły wtedy na tym terenie. Był również wybitnym organizatorem nowoczesnego przemysłu górniczo-hutniczego, w pracy którego zastosowano najnowocześniejsze osiągnięcia ówczesnej techniki, wraz z najbardziej wydajnymi metodami organizacji pracy i produkcji.
 

 
Zrekonstruowany pomnik Redena stanął m.in.
w Chorzowie

Działając przez 20 lat jako Dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego, doprowadził do znacznego ekonomicznego rozwoju ziemi górnośląskiej. Udało mu się stworzyć fachową kadrę, kierującą przemysłem, którą tworzyli przedstawiciele wielu narodowości. Długotrwała i systematyczna działalność Redena przeobraziła gruntownie górnośląski przemysł. Jego działalność zapoczątkowała też szereg zmian, jakie dokonały się w późniejszym okresie w życiu mieszkańców tego regionu.

 Niewielkie wioski przekształciły się w prężne ośrodki przemysłowe w których rozwijały się również rzemiosło, handel i usługi. Zmieniło się też życie i zwyczaje ludności. Początki tego procesu były jednak bardzo skromne.

 

Gdy w 1779r. Reden obejmował stanowisko dyrektora WUG, wydobycie węgla kamiennego odbywało się niewielkich kopalniach, a w hutnictwie żelaza dominowały drobne zakłady, stosujące węgiel drzewny. Nie istniało górnictwo rudne, ani hutnictwo metali nieżelaznych, a najważniejszą dziedziną produkcji pozostawało włókiennictwo. Dwadzieścia lat później, po pokonaniu wielu przeszkód, funkcjonował już na Górnym Śląsku nowoczesny przemysł górniczo - hutniczy. Co ważniejsze, konsekwentna działalność państwa pruskiego, a zwłaszcza ludzi, którzy je reprezentowali, stworzyła warunki do rozbudzenia inicjatywy osób prywatnych, działających w gospodarce. Byli to przede wszystkim właściciele majątków ziemskich, pragnący wykorzystać w sposób racjonalny znajdujące się na terenie ich posiadłości bogactwa naturalne ( ruda żelaza, węgiel kamienny, galman). W XIX w. dołączyli do nich przedstawiciele innych warstw społecznych. Aby zrozumieć skalę osiągnięć F. W. von Redena w dziedzinie uprzemysłowienia Górnego Śląska, koniecznym staje się zaprezentowanie ówczesnej polityki ekonomicznej /tzw. merkantylizm/, którą prowadzili w XVIII stuleciu władcy Królestwa Pruskiego. Nie było to zadanie zbyt łatwe, ponieważ Prusy stanowiły wtedy zlepek różnych terytoriów słabo ze sobą związanych, oddzielonych granicami celnymi, stosujących różnego typu systemy miar i wag, mających odmienne tradycje i stojących na różnym poziomie rozwoju ekonomicznego, połączonych tylko osobą panującego. Ponad 80% ludności mieszkało na wsi i parało się rolnictwem, w miastach, kontrolowanych przez administrację państwową, dominowały drobne warsztaty, zrzeszone w cechach, przemysł manufakturowy był słabo rozwinięty, w nieco lepszej sytuacji znajdował się handel. Celem prowadzonej przez władcę polityki była integracja państwa, zlikwidowanie różnic, przy prowadzonej jednocześnie rozbudowie potencjału społecznego i ekonomicznego. Miał on stać się filarem potęgi i bezpieczeństwa państwa. W tym celu popierano rozwój rolnictwa, przemysłu, rzemiosła i handlu. Państwo, kierowane przez sprawującego niczym nie ograniczoną władzę monarchę, ingerowało we wszystkie sfery życia społecznego, gospodarczego, a nawet prywatnego swoich poddanych. Przy pomocy biurokratycznej administracji określało prawa rządzące rynkiem pracy, wyznaczało ceny towarów, kierunki handlu, ograniczało import i promowało eksport. Rozwój przemysłu starano się przyspieszyć poprzez stosowanie systemu dotacji, subsydiów, przywilejów monopolistycznych, ulg podatkowych, czy ceł zaporowych. Państwo inwestowało poważne sumy w przemysł manufakturowy, ściągało również obcych fachowców, których brak dotkliwie odczuwano. Aby wspomóc rozwój rolnictwa budowano sieć magazynów zbożowych przechowujących jego nadwyżki, zagospodarowywano nowe tereny /akcja kolonizacyjna/, oraz nieużytki. Aby zwiększyć areał gruntów uprawnych osuszano bagna, prowadzono też racjonalną gospodarkę leśną. W mniejszym zakresie udało się zastosować bardziej efektywne metody uprawy ziemi i hodowli, poprzez wprowadzenie nowych gatunków roślin i zwierząt. Główną przeszkodą w unowocześnieniu rolnictwa, było jednak utrzymanie poddaństwa osobistego chłopów, oraz stosowanie pańszczyzny. Wszystkie te posunięcia spowodowały, że opieka i kontrola nad gospodarką opierała się na całym systemie zakazów, nakazów, limitów oraz na bezpośrednim angażowaniu państwa w różnego typu przedsięwzięcia gospodarcze. Ostatecznym celem jaki starano się w ten sposób osiągnąć było posiadanie przez państwo zrównoważonego budżetu, mającego stałą przewagę dochodów nad wydatkami oraz dodatni bilans handlu zagranicznego. Polityka merkantylna, promująca uprzemysłowienie, była kontynuowana po 1763r, gdy zakończyła się wojna siedmioletnia, a przynależność Śląska do Prus została ostatecznie utrwalona. Podczas trwających działań wojennych wiele wsi i miast oraz zakładów przemysłowych zostało zniszczonych. Poważne straty poniosło też rolnictwo, rzemiosło i handel. Stan taki nie zadawalał oczywiście króla Prus Fryderyka II, który przy pomocy metod administracyjno-finansowych, przystąpił do odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych. Była to początkowo pomoc doraźna przeznaczona dla ludności której dostarczano: żywność, ziarno siewne, inwentarz, materiały budowlane oraz przyznawano zasiłki materialne. Wsie i miasta otrzymywały subwencje, dotacje, czy kredyty przeznaczone na odbudowę. Ponownie rozpoczęto inwestowanie w handel i przemysł stosując nadal sprawdzony już wcześniej system ulg, zwolnień podatkowych lub rozmaitych przywilejów. W 1767r. rządowa komisja wysłana z Berlina stwierdziła, że Górny Śląsk posiada poważne złoża różnego rodzaju kopalin i minerałów: węgla kamiennego, rudy żelaza, srebra, ołowiu, galmanu, miedzi, soli, siarki, saletry. Ich przyszła eksploatacja miała przyczynić się do ogólnego wzrostu uprzemysłowienia kraju, zwiększyć się miały również dochody państwa uzyskiwane z górnictwa i hutnictwa. Planowano też znaczne powiększenie eksportu, przy równoczesnym ograniczeniu importu. Komisja stwierdziła jednocześnie całkowitą ruinę górnictwa. Minerały eksploatowano w zaledwie kilku miejscach (kopalnia węgla kamiennego, 1 kopalnia galmanu, kilka kopalenek rudy żelaza), a zatrudnionych w górnictwie było niewielu robotników. W nieco lepszej sytuacji znajdowało się hutnictwo żelaza, reprezentowane przez 120 kuźnic, fryszerek i wielkich pieców. Istniało na tym terenie wiele różnych innych drobnych przedsiębiorstw : browary, gorzelnie, tartaki, wapienniki, cegielnie, potażarnie, huty szkła, duże znaczenie miało przędzenie i tkanie wyrobów z wełny i lnu. Komisja rządowa zaleciła uporządkowanie stanu prawnego i administracyjnego, związanego z przemysłem. Postulowała też wydzielenie górnictwa i hutnictwa spod nadzoru administracji ogólnej. Dokonało się to w 1768r., kiedy został powołany Departament Górniczo-Hutniczy w Berlinie. Na terenie Górnego Śląska sprawował on nadzór nad przemysłem, przy pomocy Wyższego Urzędu Górniczego w Złotym Stoku (od 1779r. we Wrocławiu), działającego za pośrednictwem delegatur terenowych, zlokalizowanych w Gierczynie, Wałbrzychu, Złotym Stoku, Tarnowskich Górach. Wzorem dla organizacji górnośląskiego przemysłu stała się XVIII- wieczna Anglia, z którą Prusy utrzymywały w tym okresie dość dobre stosunki polityczne i ekonomiczne. W 1769r. wydano nowe prawo górnicze, które obowiązywało na Śląsku i w hrabstwie Kłodzkim. Ujednoliciło ono przepisy prawne, a kopalnie i huty podporządkowało kierownictwu władz państwowych. Na mocy tego prawa uznano, że ciała kopalne z wyjątkiem rudy żelaza, stają się własnością państwa. Minerałów tych wolno było szukać po uzyskaniu zgody na prowadzenie poszukiwań (Schurffen). Aby minerał wydobywać, wymagane było dokonanie zgłoszenia (Mutung) w Wyższym Urzędzie Górniczym. Podawano w nim miejsce znalezienia minerału, proponowano rozmiary i nazwę pola górniczego. Władze górnicze sprawdzały następnie czy minerał został faktycznie znaleziony. Załatwianie tych spraw trwało kilka miesięcy, czasami przeciągało się jednak na kilka lat, gdy musiano rozpatrywać protesty wnoszone przeciwko odkrywcy przez inne osoby. Gdy wszystkie formalności zostały załatwione WUG wydawał nadanie górnicze (Verleihung), które uprawniało do eksploatacji minerału. Ostatnią czynnością było wymierzenie (Vermessen) pola górniczego, którego maksymalna powierzchnia dochodziła w tym czasie do 2,5 hektara. Ustawa przyznała każdemu prawo podejmowania robót górniczych, a nawet dla większego zainteresowania tą dziedziną produkcji umożliwiła ludziom, oddającym się temu zajęciu, wolność osobistą, zwolnienie od podatków, kwater i poboru do wojska. Powołana została też Kasa Bracka, mająca opiekować się chorymi górnikami, oraz wdowami i sierotami po górnikach. Ustawa ustaliła, że tytuł własności kopalni dzieli się na 128 kuksów (udziałów). Ich właściciele byli wpisani do księgi hipotecznej i tworzyli gwarectwo (Gewerkschaft ) danej kopalni. Oprócz przedsiębiorców, prowadzących kopalnię, po 2 kuksy otrzymywali: Kasa Bracka, właściciel terenu (gdy dostarczał kopalni drewna uzyskiwał prawo do 4 kuksów), specjalny fundusz, przeznaczony na utrzymanie kościoła i szkoły dla górników. Kuksy te zwano wolnymi, gdyż ich właściciele mieli prawo do zysku z wydobycia kopalin, zwolnieni natomiast zostali z pokrywania strat kopalni lub wykładania nowych funduszy na niezbędne inwestycje. Prawo górnicze zezwalało, by właściciel terenu, na którym znaleziono minerał, mógł wykluczyć pierwszego znalazcę, jeżeli sam chciał wydobywać kopalinę. Ponieważ zniechęcało to innych przedsiębiorców do prowadzenia poszukiwań, deklaracje królewskie z 1770r. i 1790r. zmieniły ten przepis, przyznając właścicielowi gruntu prawo do 61kusów, jeżeli oświadczył on w ciągu 3 miesięcy od znalezienia minerału, że przystępuje do jego wydobycia. Dla zapewnienia zakładom fachowego kierownictwa i dla rozpatrywania sporów pomiędzy gwarkami, wprowadzono bezpośredni zarząd kopalni przez WUG (zasadę dyrekcyjną).

Adam Frużyński
Ciąg dalszy w następnym numerze

 

 

  

Reden

  CZĘŚĆ I
CZĘŚĆ II

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa