Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 18

N U M E R  1 9  -   G R U D Z I E Ń   2 0 0 5 r.

 Montes Nr 20

 

Brama Gwarków
John Baildon
Nieco ze statystyki miasta
Dzieje Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach      cz. VI
Synowie Izraela                  w Tworogu
O tym jak Stwórca       zrobił utopce
Ksiądz Teodor Christoph    - kapłan niezwykły
Ostatni panowie Rybnej
Katastrofa nad Krupskim Młynem
Ostatni lot Liberatora
Jak to niegdyś w święta bywało
Pełną parą
Odnalezione korzenie
Zagłada pałacu w Reptach
Coś optymistycznego
Święto patrona
Muzyczne portrety - Aleksander Glinkowski
 

CZĘŚĆ I

Synowie Izraela w Tworogu

W rozwój Tworoga - chociaż niewiele osób o tym wie - duży wkład mieli również przedstawiciele wyznania mojżeszowego.
 


Wejście na wielowiejski kirkut

W roku 1720 w obrębie parafii Tworóg było 1356 katolików i 19 innowierców. W 1845 r. Tworóg liczył 749 katolików, 13 protestantów i 39 Żydów, w 1855 r. 697 katolików, 27 protestantów i 89 Żydów, natomiast w 1927 roku było 3934 katolików, 126 protestantów i 62 Żydów. Pierwsi Żydzi- podobnie jak na całym Śląsku - pojawili się w Tworogu z Moraw. W księdze chrztów parafii Tworóg czytamy: „Dn. 8.VI.1753r. została ochrzczona w Tworogu 19- letnia żydówka. Na imię dano jej Maria Teresa. Chrzest ten zgromadził liczną szlachtę z okolicy.” Chrztu udzielił ks. Jan Berger - proboszcz z Toszka, który pochodził z Tworoga i był proboszczem w latach 1740-1746.
 

Inny zapis zanotował ks. Edward Frank - proboszcz w latach 1851-1862. „Stary krzyż na cmentarzu groził obaleniem, zwrócono się o pomoc do patrona kościoła o wydanie drzewa. W tym czasie właścicielem Tworoga był książę Adolf zu Hohenlohe- Ingelfingen, wyznania ewangelickiego. Prośba została oddalona, no cóż biedny książę miał w tym czasie tylko 21.250 hektarów drzewostanu. Wtedy dziedzic Brynka, Żyd Bernhard Rosenthal z własnej woli nakazał wyszukać odpowiedni zdrowy pień i podarował go kościołowi na nowy krzyż cmentarny.”
 


Najstarsza macewa - nagrobek Jonatana Blocha
z 1722r.

Z kolei ks. Ignacy Wesseli pisze, że młyn na Zielonym, istniał już w 1757 r. W międzyczasie miał kilku właścicieli. Przed pierwszą wojną światową był w posiadaniu spółki dwóch Żydów - Samuela Kugela i Mesingera.

Wojska napoleońskie wracając po klęsce pod Moskwą przyniosły ze sobą zarazę cholery. Uważano w tym czasie, że jedynym skutecznym środkiem przeciw tej chorobie jest picie alkoholu. Znajdujemy wzmianki o Żydach, nie wymienionych z nazwiska, którzy skutecznie rozpijali miejscową ludność. Przyniosło to wiele nieszczęść. Są zapisy w księgach zgonów parafii Tworóg o ludziach zmarłych w stanie upojenia z Tarnowskich Gór, Kotów, Nowej Wsi i Hanuska.


W budynku GOK, pomieszczeniach dzisiejszej biblioteki, była gospoda, którą posiadał Żyd o nazwisku Mandel Ansbach. Później występuje Aaron Freund, który był żonaty z Julią z d. Ansbach. W poprzednim stuleciu do końca wojny gospoda należała do rodziny Hoppe. Obok Ansbacha mieszkał kupiec handlujący drzewem i węglem Moritz Imbach. Później interes przejął Golombb, jeszcze później GembalIa vel Gerwald. W starych zapisach z XIX wieku miejsce to występuje jako „wangielnia”. Tam, gdzie dzisiaj mieści się Bank Spółdzielczy, gospodę miał Żyd Lazarius Gerstel, póżniej jego zięć Leo Traugott, który był żonaty z Friederiką z d. Gerstel, później Iwanowski vel Imhoff. Obok - w dzisiejszym ogródku - sklep miał Louis Cohn (ciekawe czy dr J.Cohn - Przewodniczący Związku Rabinów na Górnym Śląsku z Katowic i sędzia Pańskiego Urzędu Sądowego K. Cohn z Tworoga byli jego krewnymi). Naprzeciw kościoła miał parcelę Żyd Marcus Kallmann. Teraz w tym miejscu stoi pięć domów. Starsi ludzie pamiętają gospodę Karlowski - Schinke, która niewątpliwie stała już wcześniej.


Macewa Marcusa Ansbacha

Był też karczmarz - młynarz Hermann Loewenstamm, którego zięć Abraham Schaefer wybudował w 1898 roku gospodę, która później nosiła nazwę „Hotel Schwarzer Adler” - po wojnie „Gospoda Leśna” obecnie znowu „Adler”.

Tworogowskie księgi metrykalne notują takie znane i zacne rodziny żydowskie jak: Salo i Izaak Goldstein, Siegfried Kuratkowski, Adolph, Ludwig i Jonar Reich, Izaak i Paulina Ring z d. Kamm, Dorothea Loebmann z d. Kamm, Salo Kamm, Leyser i Jettel Fransluteur, Abraham Breslauer, Rosalia, Elkan i Dorel Schein, Moritz i Oskar Karliner, Seogold Hamburger, Rosalie i Minna Loewy z d. Gerstel, Jacob Gerstel oraz Marcus Ansbach, syn Mandela, który jest wymieniony jako kupiec i będący w posiadaniu dużego domu (Grosshausbesitzer) i kilku mniejszych (Mehrhaeusler).

Dom Marcusa Ansbach stał przy obecnej ul.Górnej, obok dzisiejszego kiosku „Ruchu”. Starsi ludzie jeszcze pamiętają, że w jego domu, który był zarazem Bethausem ( hebr. bejt ha - midrasz, rodzaj żydowskiej kaplicy) odbywały się modły.

Budowla była duża, drewniana z bardzo spiczastym dachem sięgającym ziemi.

Religijny Żyd miał obowiązek przynajmniej trzy razy w ciągu dnia zwrócić się do Boga w modlitwie. Mógł to zrobić sam, lub w grupie wspólwyznawców - a wtedy w modlitwie musiał uczestniczyć minjan - uprawniony przez bar mictwa: mógl to zrobić w domu lub w bożnicy.

Minjan (liczba) - quorum dziesięciu Żydów płci męskiej powyżej trzynastego roku życia nieodzowne do odprawiania wszelkich nabożeństw publicznych i do czytania sefer Tory, czyli Pięcioksięgu Starego Testamentu.

Bar mictwa ( syn przykazania) - po ukończeniu trzynastu lat i jednego dnia życia chłopiec uważany jest za pełnoletniego pod względem religijnym. Od tej chwili spoczywa na nim obowiązek przestrzegania przykazań i wlicza się go do minjanu. O ile przyjęto wiek trzynastu lat za próg dojrzewania, o tyle prawdziwym kryterium dorosłości jest wyrośnięcie co najmniej dwóch włosów łonowych.

Żydowska modlitwa codzienna składała się z trzech porządków.

- porannego, zwanego szachrit (świt) - modlono się na czczo, ustanowionego przez Abrahama,

- przedwieczornego - mincha (ofiara) - modlono się podczas pracy, przypisanego Izaakowi,

- wieczornego - maariw (sprowadzanie wieczoru), którego ustanowienie - dane było patriarsze Jakubowi.

Maszyny w młynie na Zielonym posiadały napis „Ansbach”. Nie wiadomo czy Marcus był współwłaścicielem,czy miał udział w młynie,bądź sprowadził maszyny jako kupiec. Jest również kilka razy wymieniony w Parafialnej Księdze Fundacji, po raz pierwszy 10.07.1873r.

Zmarł 29.09.1894r. w wieku 51 lat i został pochowany na cmentarzu w Wielowsi.

Kirkut ( cmentarz żydowski) zachował się do dzisiaj, jest w dobrym stanie głównie dzięki Grzegorzowi Kamińskiemu, nauczycielowi historii w szkole podstawowej w Wielowsi.

Podczas ostatniego gruntownego sprzątania, wywieziono 30 ton śmieci i chaszczy. Kirkut jest oddalony od wsi około 1 km, służył jako miejsce pochówku także mieszkańcom okolicznych wsi. Do kirkutu prowadziły dwie drogi, jedna wchodząca, druga wychodząca.Pierwszą drogą, od strony synagogi, przynoszono nieboszczyka i grzebano. Natomiast po ceremonii pogrzebowej wracano drugą, aby nie ściągnąć za sobą ducha zmarłego, co mogło przynieść nieszczęście.

Jedna czwarta wielowiejskiego kirkutu od strony południowo - wschodniej jest wydzielona dla Żydów z Tworoga.

Dokończenie w następnym numerze
Fryderyk Zgodzaj

 

 

 

Synowie...

  Część I
Część II

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa