Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 17

N U M E R  1 8  -   W R Z E S I E Ń   2 0 0 5 r.

 Montes Nr 19

 

66 lat temu
Feliks Calonder
Dawniejsze                         pieniądze i miary
Dzieje Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach      cz. V
Zbrosławickie początki
Pałac myśliwski                  w Zielonej
Niezwykła granica
Tarnogórzanin kawalerem Zakonu Bożogrobców
W kręgu tarnogórskich podań i legend
Zagłada pałacu w Reptach
Letni sen
Dzieje szkoły w Potępie
Szukanie ojczyzny
Górnośląskie Dni Dziedzictwa 2005
 

CZĘŚĆ III

Dzieje szkoły w Potępie

Przed 1930 r. został zatrudniony Boehmer. 1 czerwca 1931r. został przeniesiony do Sierot. Powodem był jego kawalerski stan. Jako taki nie potrzebował dużego mieszkania nauczycielskiego, które dostało się jego następcy, żonatemu Erichowi Berndt z Sierot. 1 września 1932 r. został on przeniesiony do Wielowsi. Miał go zastąpić jako II nauczyciel tamtejszy kandydat na nauczyciela Frey. Faktycznie jednak przeszedł do Hajduk Nyskich.
 


Spis uczniów szkoły z 1879r.


W szkole w Potępie zatrudniony został jako II nauczyciel Grondei z Gwoździan. Na Wielkanoc 1934 r. przejął opiekę nad I klasą. Latem 1935 r. razem z kierownikiem Beckiem brał udział w szkoleniu NSLV.

Po odejściu Heinetzkiego przyszedł kandydat na nauczyciela Alois Titze. Na początku roku szkolnego w 1935 r. odszedł do Wiśnicza, a na jego miejsce na stanowisko III nauczyciela przyszedł stamtąd Winfried Weiss. Podczas wakacji jesiennych w 1935 r. brał udział w szkoleniu w Pilchowicach. W lutym - marcu 1937 r. zastępował Kubitza, II nauczyciela w Brynku.

ZPORR w Potępie

12 stycznia Wojewoda Śląski Lechosław Jarzębski i Wójt Gminy Krupski Młyn Jan Murowski podpisali umowę na finansowanie modernizacji i termorenowacji budynku Szkoły Podstawowej w Potępie. Prace rozpoczną się od połowy września. Zgodnie z projektem będzie siedzibą szkoły i przedszkola, wzbogaci się o nową kuchnię, stołówkę, wymienione zostaną okna, drzwi, instalacja centralnego ogrzewania, odnowione zostaną klasy. Ściany i strop zostaną ocieplone i pokryte nową elewacją. 75 % remontu pokrywa Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, 10% pochodzi ze środków Miniserstwa Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, natomiast 15% to środki własne gminy, o których połowę, w formie wniosku o dotację, zwrócono się do Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Po wybuchu II wojny światowej wszyscy nauczyciele zostali powołani do wojska. Grondei i Weiss brali udział w kampanii zachodniej. Później zostali urlopowani ze swych jednostek i 28 sierpnia przystąpili do pracy. 1 lutego 1941 r. ponownie powołano ich do armii. Osiem dni później Grondei miał wypadek. Po rekonwalescencji wysłano go do garnizonu do Strassburga.

1 listopada 1941 r. Weiss został przeniesiony do szkoły głównej w Chorzowie. Stanowisko II nauczyciela pozostało nie obsadzone. 17 września 1942 r. na stanowisku nauczyciela pomocniczego została zatrudniona Charlotte Obst. Wiosną 1944 r. brała udział w kursie pomocników nauczycielskich we Frankfurcie nad Odrą. 11 stycznia 1944 r. została zatrudniona dodatkowo także jako nauczyciel pomocniczy panna Schweppe. Obydwie panie pracowały w szkole pod kierownictwem Franza Becka, gdy na przełomie 1944 i 1945 r. do Śląska zbliżył się front wschodni. W Kronice Szkolnej brak informacji, co stało się z nauczycielkami oraz Beckiem.

Dzieje Potępy i okolic
w świetle zapisów Kroniki Szkolnej.

Autorzy Kroniki Szkolnej oprócz zapisów dotyczących bezpośrednio szkoły, nauczycieli, czy uczniów opisali także wiele faktów z życia społeczności lokalnej oraz wydarzeń jakie miały miejsce w bliższej i dalszej okolicy. Są także w miarę kolejnych lat zapisów coraz dokładniejsze dane dotyczące np. pogody, czy lokalnych wyników wyborów parlamentarnych i samorządowych.

Mieszkańcy Potępy i okolic

Jednym z pierwszych wydarzeń, którego świadkiem byli nie tylko uczniowie szkoły, były jesienne manewry w 1908 r. W samej osadzie zakwaterowani zostali żołnierze. Trzy lata później proboszcz z niedalekiego Tworoga Nikolaus Knosolla przeszedł do Dobrzenia Wielkiego koło Opola. Jego następcą został ksiądz Karl Faschig z Rybnika.

16 maja 1915 r. w niedalekim Tworogu bp sufragan wrocławski udzielił sakramentu bierzmowania. Latem następnego roku na wsi przebywały dzieci z miast, w ramach wypoczynku wakacyjnego.

Wybory gminne w 1919 r. przyniosły zwycięstwo Polakom (7 miejsc na 12). Oni tez wybrali naczelnikiem gminy Franza Pilarskiego. Dwa lata później w utworzonej Straży Gminnej znalazło się 7 Polaków i 3 Niemców. Po zakończeniu II powstania w regionie stacjonował oddział Anglików.

Szeroko opisane są wydarzenia III powstania śląskiego jak również fakty związane z podziałem Śląska w 1922 r. Latem w osadzie miał miejsce tumult. Na początku lipca napadnięto oberżę Kubitza. Kilka tygodni później ustanowiono posterunek policji, który istniał nieco ponad rok. Jesienią powstała we wsi stacja celna.

12 października 1924 r. w sąsiednim Tworogu bp sufragan wrocławski udzielał sakramentu bierzmowania. Kilka dni później celnicy przenieśli się do wybudowanych dla nich nowych domów w Pustej Kuźnicy.

Na przełomie 1924 i 1925 r. zbudowano drogę z Tworoga do Potępy. Wydarzeniem 1925 r. zaś był spis powszechny, dokonany 16 czerwca. Rachmistrzami spisu byli nauczyciele. Potępa liczyła wówczas 682 osoby.

Do Potępy zawitała radiofonia. Wiosną 1926 r. było już 4 abonentów. Jedna z instalacji radiowych zamontowana była na szkole. Późnym latem tego samego roku w osadzie powstał Związek Kombatantów, który w późniejszych latach odgrywał znaczącą rolę kulturalną i społeczną. Często organizował on festyny dla mieszkańców wsi i okolic. W tym samym czasie mieszkańcy po raz pierwszy zajęli się sprawą elektryfikacji osady.
1 stycznia 1931 r. do Potępy przyłączono Otmuchów. W lutym 1931 r. szkoła otrzymała swój pierwszy radioodbionik.

11 października 1931 r. powołano w osadzie Związek Katolickich Robotników i Mężczyzn. Organizacja liczyła 30 osób. Bardzo zła sytuacja gospodarcza sprawiła iż wielu mieszkańców było dotkniętych bezrobociem.

Szerokim echem odbiło się zamordowanie w 1932 r. Piecucha z partii komunistycznej. W Kronice... jest dosyć dokładny opis samego zajścia jak również późniejszych skutków, czyli sądu, wyroku, w kolejnych latach wypuszczenia sprawców z więzienia.

Drugi spis powszechny w okresie międzywojennym przeprowadzono 17 czerwca 1933 r. W Potępie mieszkało wówczas 813 osób. Późną jesienią tego samego roku dokonało się ostateczne całkowite zelektryfikowanie osady. Latem 1934 r. w Otmuchowie powstała stacja kolejowa. Rok później w domu burmistrza utworzono stację pielęgniarek NSV. Od lutego 1936 r. zmieniono nazwę osady na Wüstenrode. Nazwa ta wg tłumaczenia nauczyciela Becka, prowadzącego Kronikę..., miała nawiązywać do nazwy sąsiedniej osady Wüstenkammer (Pusta Kuźnica)

Tuż przed wojną w okolicach wsi oraz sąsiednich Kotów, Krupskiego Młyna i Brynka wybudowano fortyfikacje. Przybyła też jednostka wojska z Saksoni. W samej wsi żołnierze nie stacjonowali. W czasie polskiej kampanii zginęli dwaj żołnierze, ale z dala od osady. Kolejne lata i miesiące zdominowały wieści wojenne: zbiórka surowców wtórnych na potrzeby przemysłu, kolejne kampanie i wysyłanie żołnierzy, z których czasami już nie wracali.

Dobra i zła pogoda

W Kronice Szkolnej jest sporo wiadomości o pogodzie. Szczególnie dokładnie opisywano wszelkie anomalie pogodowe jakie doświadczały mieszkańców osady, jak i najbliższych okolic. Już w pierwszym roku prowadzenia Kroniki... nauczyciel Wanzek zanotował, iż na przełomie 1907 i 1908 r. panował bardzo silny mróz.

W 1911 r. od czerwca do połowy sierpnia natomiast panowała susza. Na początku czerwca kolejnego roku bardzo silna burza z wyładowaniami atmosferycznymi, jaka się rozpętała między Tworogiem a Pyskowicami, spowodowała wiele szkód: zatopione pola, zerwany został most w Otmuchowie.

Wiosną 1916 r. mrozy jakie nastąpiły w nocy z 12 na 13 maja spowodowały ogromne straty w sadach, uprawach zbóż i ziemniaków. Podobnie było na początku 1917 r., gdy silne mrozy zaszkodziły przechowywanym ziemniakom. Silne opady śniegu w marcu sprawiły, iż osada była praktycznie odcięta od świata. Zasypało drogi, zerwane zostało połączenie telefoniczne. Jeszcze 31 maja urlopowano uczniów, aby pomagali w usuwaniu śniegu po zawiei. Podobnie duże opady śniegu na przełomie 1923 i 1924 r. ponownie odcięły mieszkańców Potępy od reszty świata.

Latem 1925 r. burze i nawałnice doprowadziły do podniesienia się poziomu wody w rzekach. Rzeka Stoła zerwała śluzę w Starej Kuźnicy i mosty w Młynówce. Uszkodzony został także kościół w Kotach. 26 sierpnia 1926 r. o godz. 14.30 przez okolice przeszedł huragan. Część jego ścieżki prowadziła obok szkoły. Nie oparły mu się nawet drzewa o metrowej średnicy. Jak pisał nauczyciel Beck: „...Zaledwie 0,5 godziny potrwała ta nawałnica, następnie uśmiechało się piękne niebieskie niebo”.

W kolejnych zimach temperatura nader często spadała poniżej 20OC (minus 22- 27OC). 10 -11 lutego 1929 r. odnotowano nawet minus 40OC. Z kolei lato tego roku było ciepłe, choć deszczowe, a po nim nastała długa i ciepła jesień. We wrześniu było plus 33OC.
Wielką tragedią była powódź, jaka doświadczyła okolice z końcem czerwca 1939 r. Zniszczeniu uległy prawie wszystkie mosty w okolicy. Wytrzymałe okazały się tylko: most przy śluzie i w Żyłce na Małej Panwi. Obszar koło wsi nad rzeką był jednym wielkim jeziorem. Stacjonujący w okolicy saperzy sascy odbudowali mosty w Otmuchowie i Wesołej, stosując dla nich konstrukcję kolumnową.

Tragedie

Mieszkańców trapiły nie tylko anomalie pogodowe. W lutym 1909 r. spłonęła oberża. W grudniu 1913 r. w odstępie dwóch dni spłonęła stodoła i chlew właściciela młyna Wilhelma Ziętka oraz posiadłość ogrodnika i gwoździarza Alojza Ziaji.

Latem 1918 r. utonęła w rzece młoda pastuszka. Niedługo później spłonął dom w Starej Żyłce. 6 sierpnia 1922 r. o godz. 23.30 spłonął dom wdowy M. Klimm. Śpiący na poddaszu brat wdowy A. Polloczek zginął w płomieniach. Jesienią tego samego roku utonął w rzece młody, 19-letni robotnik A. Ziaja. Cierpiał na ataki epileptyczne. Przyczyną tragedii był jeden z takich ataków.
Na początku grudnia 1925 r. utopiło się dwoje dzieci ślizgających się po lodzie na stawie w lesie. Dwa miesiące później spłonęła książęca stodoła niedaleko leśniczówki.

Wypadek utonięcia w Małej Panwi oraz pożaru odnotowano także latem 1929 r. Wiosną kolejnego roku wybuchł w osadzie pożar. 12 maja 1934 r. uczeń szkoły w Potępie – Christian Obst zmarł wskutek powikłań po przebytym przeziębieniu, jakiego nabawił się po niefortunnej zimowej kąpieli w stawie.

Epidemie

Nie tak często zdarzały się w Potępie wielkie epidemie, ale prawie każdego roku jakaś choroba sprawiała kłopoty mieszkańcom osady. Czasami musiano zamknąć szkołę. Stało się tak np. w 1909 r. Epidemia płonicy spowodowała przerwę w zajęciach od 28 maja do 19 sierpnia.

Epidemie odry miały miejsce: na przełomie lutego i marca 1913 r., listopada i grudnia 1917 r. (50 uczniów było nieobecnych), w czerwcu 1925 r. (chorowało 40 % dzieci), latem 1935 (razem z kokluszem, część uczniów nie mogła być z powodu zbyt dużych zaległości promowanych) oraz w 1943 r.

W listopadzie do Potępy zawitała niestety najgroźniejsza z ówczesnych pandemii, tzw. „hiszpanka”. W Europie panowała na przełomie 1918 i 1919 r. Jej ofiarą padło ok. 20 milionów ludzi. W Potępie z lekcji zostało zwolnionych ok. 50-60 uczniów. W Kotach, Tworogu i Brynku szkoły całkowicie zamknięto. Kilkoro osób zmarło.

Na przełomie marca i kwietnia 1930 r. panowała epidemia świnki. Chorowało ok. 80 % dzieci.

Od września do grudnia 1936 r. panowała epidemia dyfterytu. Drugi raz epidemia tej choroby dotknęła mieszkańców w listopadzie 1942 r. Tym razem połączone było to z epidemią płonicy.

Mieszkańcy Potępy i „wielki świat”

Do Potępy dochodziły także wieści o ważnych wydarzeniach, które później odnotowywano w Kronice Szkolnej, np. śmierci ks. kardynała dr Koppa, biskupa wrocławskiego, jak również o wyborze jego następcy dr Adolfa Berttrama, który miał się okazać pierwszym wrocławskim arcybiskupem oraz ostatnim niemieckim ordynariuszem diecezji. Odnotowano także fakt śmierci papieża Piusa X – 20 sierpnia 1914 r. – oraz wybór jego następcy kardynała de la Chiesa, który przyjął imię Benedykta XV.

W Kronice... opisywane są wydarzenia związane z I i II wojną światową. Wiązało się to przede wszystkim z uczestnictwem mieszkańców (mężczyzn przede wszystkim jako żołnierzy) w obydwu konfliktach. Są także notatki o zbiórce surowców wtórnych (wspomniane wyżej), pożyczkach wojennych. Często zapisywano wieści o zaginionych, będących w niewoli lub poległych w czasie walk.

Nader dokładne (choć nie od razu) są dane dotyczące wyników wyborów samorządowych i parlamentarnych we wsi. Wybierano do parlamentu Rzeszy (Reichstag), do pruskiego sejmu (Landtag), sejmiku prowincji śląskiej, do zgromadzenia powiatowego i gminnego. Pierwszy taki zapis został uczyniony w czerwcu 1908 r. z okazji wyborów do izby poselskiej.

Podawane często liczby głosów pozwalają określić preferencje polityczne mieszkańców Potępy. W maju 1913 r. wybory do parlamentu krajowego wygrał proboszcz Peter z Partii Centrum. Delegaci tej partii otrzymywali najwięcej głosów prawie aż do 1932 r. W tym okresie tylko raz, jesienią 1930 r. więcej dostali komuniści, którzy prawie zawsze mieli drugie miejsce w ilości otrzymanych głosów. Latem 1932 r. po raz pierwszy wygrali przedstawiciele NSDAP, ale już niecałe dwa miesiące później musieli oni ustąpić Partii Centrum. W marcowych wyborach w 1933 r. (już po ustanowieniu Hitlera kanclerzem Rzeszy), NSDAP dostawało ok. 150 głosów. Partia Centrum miała wówczas ok. 100 -130 głosów. Kolejne w rankingu ugrupowania dostawały ok. 20-30 głosów.

Ostatnie zapisy

Jak można się spodziewać, ostatnie notatki w Kronice Szkolnej dotyczą wojny i coraz bardziej zbliżającego się frontu. Praktycznie całe życie mieszkańców osady i okolic, jak również uczniów i nauczycieli szkoły w Potępie zostało zdominowane przez wieści o walkach. Nie dziwi zatem ostatni zapis Franza Becka: „Główny nauczyciel Beck odkomenderowany był od 6 sierpnia do 12 września 1944 r. do robót okopowych przy fortyfikacji Górnych Ślązaków. Wydarzenia na froncie wschodnim spowodowały, iż również w bezpośredniej bliskości wsi budowane były systemy obronne. Ludność Potempy zaciągnięta była do robót okopowych w każdą niedzielę”.

Andrzej Kucki

 

 

   Dzieje szkoły 

Część I
Część II
Część III

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa