Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 14

N U M E R  1 6  -   2 5   M A R C A   2 0 0 5 r.

 

 

Odsłonięcie Pomnika Wdzięczności
Zatrucie księży
Wznieśmy pomnik    książąt założycieli
Dzieje Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach      cz. III
„Nazywom się Alojz z Bobrownik”
Statut pożarniczy w Tworogu
Szkoła Jezuicka w Tarnowskich Górach
Spadkobiercy śląskich Piastów
Potomkowie księcia
Historia Parafii św Jana Chrzciciela i św Kamila cz.IV
Kulturalne memento
Dzieje szkoły w Potępie
Malarstwo i film
Rozmyślania o Górnym Śląsku
Dzieje tarnogórskich protestantów cz.II
Muzyczne portrety - Ernest Koj
 

CZĘŚĆ II

Dzieje tarnogórskich protestantów w okresie reformacji i kontrreformacji

Sytuacja tarnogórskich ewangelików zaczęła pogarszać się dopiero podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Nie udało się jednak Habsburgom całkowicie wyrugować skutków reformacji w mieście. Aby potwierdzić te słowa należy w skrócie przedstawić, jak kształtowała się sytuacja luteran na terenie Tarnowskich Gór od rozpoczęcia wojny trzydziestoletniej do początków XVIII w.
 


Kościół ewangelicki, pocztówka z lat 1904-1906.
Ze zbiorów Beaty i Jaka Kalke


Do połowy 1620 roku panował w mieście względny spokój. Świadczą o tym: wizytacja z roku 1619 oraz spis inwentarza obydwu kościołów ewangelickich, sporządzony 22 czerwca 1620 r. W aktach wizytacji czytamy bowiem, że obydwie świątynie znajdują się w posiadaniu heretyków od samego ich założenia. Ponadto mowa w nich o dwóch duchownych kierujących gminą, czyli o jednym polskim i jednym niemieckim. Z kolei spis inwentarza wykazał, że obydwa kościoły były bogato wyposażone. Łącząc obydwie informacje można wysnuć wniosek o stabilizacji wewnątrz miasta do połowy roku 1620. Pogorszenie nastąpiło dopiero w drugiej jego części. Wówczas to Tarnowskie Góry zostały zajęte przez lisowczyków z Rzeczypospolitej. Z tej też przyczyny zmuszono mieszczan do zapłacenia kontrybucji wynoszącej 250 florenów.

Dnia 8 listopada 1620 r. pobito siły czeskie pod Białą Górą. Po tej klęsce ukarano czołowego przywódcę śląskich protestantów, Jana Jerzego Hohenzollerna, odbierając mu posiadłości na Śląsku. Również nieco później, bo w roku 1628 podobny los spotka Andrzeja Kochcickiego - opiekuna literatów grupujących się w Tarnowskich Górach. W tymże roku skonfiskowano mu majątek oraz skazano na banicję. W roku 1632 Gustaw Adolf, doceniając jego popularność wśród szlachty śląskiej, polecił mu pozyskanie dla swej sprawy Wrocławia oraz księstwa brzeskiego. Zamysł ten jednak nie powiódł się, bowiem schwytano go w czasie podróży. Oskarżonego o zdradę, osadzono w wiedeńskim więzieniu, gdzie zmarł. Tak więc miasto straciło dwóch głównych opiekunów, protestantów, którzy byli znani na całym Śląsku. Od momentu ich wyeliminowania z życia politycznego, luteranie tarnogórscy, sukcesywnie zaczęli dzielić ich los.

Sytuacja Tarnowskich Gór stawała się coraz gorsza wobec ciągłego przemieszczania się przez jego terytorium wojsk, które nakładały na miasto coraz to nowe kontrybucje. Narzucały je nie tylko wojska katolickie, ale także protestanckie. Tak więc obozujące w roku 1626 w Tarnowskich Górach siły cesarskie pod dowództwem Coloredy (19 IX-27 XI 1626 r.) kosztowały miasto 1727 talarów. Również sprzymierzeni z Duńczykami mansfeldczycy w dniu l lutego 1627 pod dowództwem kapitana Schrekenhausa wkroczyli do miasta, rabując je. W okresie do 25 VII wymusili oni na tarnogórzanach 4962 talary kontrybucji. Jak więc widzimy sami protestanci dopuszczali się gwałtów na swych współwyznawcach, traktując ich czasem gorzej niż katolicy. Nie pomogło nawet złożenie przez tarnogórzan symbolicznego hołdu lennego królowi duńskiemu.

Zakończenie okresu duńskiego wojny trzydziestoletniej znacznie pogorszyło sytuację na terenie Śląska, w tym i Tarnowskich Gór. Habsburgowie bowiem otrzymali dodatkowy atut dla poskramiania protestantyzmu, podkreślając, że poszczególne miasta śląskie wypowiedziały im posłuszeństwo, stając po stronie ich wrogów. Na miasto posypały się nowe kontrybucje. Tak więc cesarski pułkownik Vollmar Farenbach w okresie od VIII do XI 1627 r. zmusił tarnogórzan do zapłaty 2099 talarów. Wydano również zarządzenia, które miały na celu zlikwidowanie skutków reformacji, 26 maja 1629 r. odebrano miastu ius patronatum. Prawo opieki i decydowania o losach miejscowego kościoła cesarz zastrzegł dla siebie oraz swoich następców. Natomiast wszystkie świadczenia, które do tej pory miasto płaciło na rzecz gminy ewangelickiej, musiano wypłacać duchownym katolickim. 8 sierpnia 1629 r. Karol Annibal von Dohna ogłosił we Wrocławiu cesarski edykt z 6 marca 1629 r. Dotyczył on zwrotu przez protestantów zabranych kościołów i dóbr katolickich oraz opuszczenia ich przez pastorów. Wypędzono zatem z miasta dwóch duchownych luterańskich. Byli to Adam Molesius (kaznodzieja polski) oraz Marcin Lebe (kaznodzieja niemiecki). Ewangelikom odebrano obydwie świątynie, szkołę oraz szpital. l lutego 1630 r. utworzono parafię katolicką w Tarnowskich Górach, jednak właściwa konsekracja kościoła miała miejsce dopiero w roku 1670. Dużą rolę w tym stanie rzeczy odgrywał fakt, że rada miejska zdominowana była aż do roku 1673 przez protestantów. Wtedy to burmistrzem został po raz pierwszy katolik, Jan Spaczek. Nie dziwi więc, że przez wiele lat ewangelicy utrudniali katolikom przejęcie całkowitej kontroli nad miastem.

Odebranie kościołów luteranom oraz sprowadzenie do miasta duchownego katolickiego było źle widziane przez ewangelików, którzy stanowili prawie całą ludność Tarnowskich Gór. Obawiając się rozruchów na tle wyznaniowym, zakwaterowano tutaj 50 dragonów cesarskich pod dowództwem Mikołaja Warmajera. Przebywali oni w Tarnowskich Górach od 30 stycznia do 14 marca 1630 r. Koszt ich utrzymania wyniósł 519 florenów. Być może związane to było z przymusowym nawracaniem na wiarę katolicką, czyli tzw. dragonadami.

W kwietniu 1631 r. rada miejska otrzymała ostateczną decyzję w sprawie odebrania miastu ius patronatum. W tym bowiem roku specjalna komisja cesarska działająca w państwie bytomskim nakazała wykreślić z przywileju miasta z roku 1599 punkt o wolności wyznania luterańskiego. Ponadto na mieszczan nałożono karę w wysokości 600 talarów za niedotrzymanie wierności Habsburgom w duńskim okresie wojny trzydziestoletniej wyrażonej złożeniem symbolicznego hołdu królowi duńskiemu. Te niepowodzenia ewangelików pogarszało to, iż miasto aż do końca trwania wojny płaciło ciągłe kontrybucje przejeżdżającym przez jego tereny wojskom. Tak wiec z roku 1634 pochodzi skarga na rozpasane żołnierstwo, które plądruje okolice miasta. Składający skargę domaga się sprawiedliwości, wobec nadużyć, jakich dopuścili się stacjonujący u niego żołnierze. Również Szymon Piotr Botkowski skarży się w tym samym roku na zbyt duże obciążenia, wynikające z konieczności utrzymywania oddziału wojskowego. Z roku 1635 pochodzi wzmianka o napadzie kapitana Bexbera na jarmark oraz prośba młynarki Reginy Sosnaskiej skierowana do burmistrza i radnych o wstawienie się za mężem, który bezkarnie został pojmany przez rotmistrza cesarskiego i osadzony w więzieniu. W tymże samym roku Adam Krok żalił się na swój los w piśmie skierowanym do starosty ziemi bytomskiej. Czytamy w nim, że ciągłe kontrybucje doprowadziły go do ruiny, a on i jego dzieci przymierają głodem. Paweł Żabka w dniu 6 marca 1643 r. prosi burmistrza i radę miejską o wstawienie się za nim, aby uchronić go od płacenia kontrybucji. Dalej podaje, że opłata ta znacznie przerasta jego tygodniowy dochód rodzinny. Jak więc widzimy miasto nękane ciągłymi przymusowymi świadczeniami na cele wojskowe, nie było w stanie normalnie się rozwijać. Sytuacji finansowej nie poprawił nawet pobyt w Tarnowskich Górach Szwedów, którzy podobnie jak Duńczycy byli współwyznawcami mieszczan tarnogórskich a dopuszczali się rabunków na ludności miasta.

Rok 1648 zakończył wojnę trzydziestoletnią, jednak nie wyeliminował całkowicie luteran z miasta. Świadczy o tym wizytacja biskupa z roku 1657. Przeprowadził ją archidiakon krakowski i sufragan Mikołaj Oborski z polecenia biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego. Jego zdaniem kościół farny w Tarnowskich Górach znalazł się w rękach katolickich dopiero w roku 1634 i podlegał władzy macierzystej parafii w Tarnowicach Starych. Patronat nad nim przeszedł w ręce urzędu cesarskiego z siedzibą we Wrocławiu. W owym tekście znajduje się wzmianka, że katolicy „odzyskali” dopiero w roku 1653 kościół pod wezwaniem św. Jakuba, znajdujący się poza miastem. Ponadto akta wizytacji zawierają informację, iż rada miejska nie chciała przez długi czas wypłacać należności duchownemu katolickiemu. Dopiero interwencja władz wymusiła na radnych, aby opłacać księdza i kościół. Miały to być sumy, jakie zatwierdził 20 października 1599 r. Jerzy Fryderyk dla zboru i duchownego ewangelickiego. Akta wizytacji wspominają również o szpitalu odebranym protestantom, a znajdującym się na przedmieściu, utrzymującym stale dziewięciu ubogich. Informacje dostarczone nam przez wizytatora pozwalają na wysnucie wniosku o silnej opozycji antykatolickiej skupionej wokół rady miejskiej, co utrudniało wprowadzenie w życie zarządzeń cesarskich.

Krzysztof Gwóźdź
Dokończenie w następnym numerze

 

 

 

Dzieje...

  Część I
Część II
Część III

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa