Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 13

N U M E R  1 4  -   1 0   W R Z E Ś N I A   2 0 0 4 r.

 Montes Nr 15

 

75 lat temu
„Gaude Mater Polonia”
Juliusz Kapuściok
Hrabianka Henckel, teściową Goethego
Pielgrzymka do Częstochowy
Polskie fortyfikacje obronne
Wspomnienie o 11. Pułku  Piechoty
Z kart tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego
Śląsk w europejskiej wspólnocie cz. III
Laryszów
Wuj wielkiego księcia
Historia Parafii św Jana Chrzciciela i św Kamila cz.II
Rys historyczny wodociągów cz.XIII
Rozmyślania o Górnym Śląsku
Zaczęło się w Tarnowskich  Górach
Niezwykły etnolog z Boruszowic
 

 

Z kart tarnogórskiego
Bractwa Strzeleckiego

Początki tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego (Schützengilde) sięgają końca osiemnastego stulecia. Już na przełomie XVIII i XIX w. organizacja rozpoczęła tworzenie kompleksu strzeleckiego, który przez ponad 100 lat służył mieszkańcom Tarnowskich Gór i okolic, jako miejsce rekreacji, spotkań towarzyskich i kulturalnych. Dokładnie 200 lat temu, 16 VII 1804 r., wmurowano kamień węgielny pod budowę siedziby brackiej. W 1904 r. oddano do użytku nowoczesną strzelnicę, po której pozostała Hala Strzelecka (Schiesshalle) przy obecnej ul. Kościuszki 5. Ten jedyny zachowany budynek po organizacji wpisano w bieżącym roku do rejestru zabytków województwa śląskiego.


Uroczystość poświęcenia sztandaru Związku
Zawodowego Kolejarzy. Z podium dla orkiestry
w Parku Strzeleckim przemawia były poseł na Sejm Józef Adamek, ok. 1934 roku,
wł. Muzeum w Tarnowskich Górach

Powstanie Bractwa

Geneza organizacji jest związana z wydarzeniami politycznymi XVIII w. W wyniku wojen śląskich prawie cały region znalazł się pod panowaniem pruskim. Nowe władze w celu utrwalenia władzy na dopiero co zdobytym terytorium, osiedlały tu weteranów. Niejednokrotnie to im powierzano funkcje urzędnicze. Mieli oni pozostawać w gotowości bojowej i szkolić w celach prewencyjnych innych obywateli. W Tarnowskich Górach tego typu ćwiczenia organizo-wano już w latach 70. XVIII w. Pierwsze, poświadczone źródłowo, odbywały się na terenie Płuczek (Plotzke), gdzie w 1858 roku powstanie huta żelaza (obecnie teren Fabryki Maszyn „Tagor” S. A.). Organizatorami wspomnianych strzelań byli: złotnik Fußwaldt, kominiarz Tormely oraz chirurg Herbst. 13 III 1780r. osoby w nich uczestniczące zawiązały Bractwo Strzeleckie.


Park Strzelecki w Tarnowskich Górach (Schützenpark) pocztówka z ok. 1906 roku,
wł. Beata i Jacek Kalke

Bractwo początkowo organizowało turnieje i festyny strzeleckie w ogrodzie Halauera. Znajdował się on niedaleko miasta, na terenie obecnego Ogrodu Jordanowskiego

Park Strzelecki

Na przełomie XVIII i XIX w. organizacja przeniosła działalność na północne przedmieście Tarnowskich Gór – Blaszynę (Blaschiene lub Blaschine), gdzie zaczął powstawać kompleks strzelecki. Z rynku prowadziła do niego, istniejąca do dziś, ul. Strzelecka (Schützenstrasse).

Początkowo turnieje odbywały się pod szopą należącą do syndyka Poska. W latach 1804 – 1805 na jej miejscu oddano do użytku strzelnicę z murowaną izbą. Równolegle budowano piętrową siedzibę Bractwa, ostatecznie ukończoną w 1809 r. Koszt całej inwestycji wyniósł ok. 3000 talarów. Obydwa obiekty stanowiły jedną całość, dlatego nazywano je strzelnicą (Schiesshaus), zaś w okresie późniejszym Domem Strzeleckim (Schützenhaus).


Siedziba Bractwa Strzeleckiego z pierwotną strzelnicą (Schiesshaus; Schützenhaus) pocztówka z ok. 1901 roku,
wł. Beata i Jacek Kalke

Podczas wojny z Napoleonem, we wspomnianych obiektach urządzono szpital dla sojuszniczej armii rosyjskiej (1813 – 1814). Lazaret zlokalizowano w zabudowaniach brackich, poza centrum Tarnowskich Gór, z obawy przed szerzącą się zarazą. Za osią strzelnicy, w miejscu, gdzie dziś krzyżują się ulice Bohaterów Monte Cassino i Henryka Sienkiewicza, powstał cmentarz, na którym grzebano zmarłych na pomór żołnierzy.

Po okresie napoleońskim na terenie kompleksu strzeleckiego powstały dalsze inwestycje. W 1829 r. przeprowadzono gruntowny remont siedziby brackiej ze strzelnicą oraz uporządkowano obejście. W 1839 r. ówczesny król bracki, kupiec Joseph J. Sobtzick (Sobczik) ufundował wykonanie znaku towarzystwa (Schützenwappen) nad wejściem do siedziby organizacji, a rok później zmodernizowano jej wnętrza. W końcu dziewiętnastego stulecia we wspomnianym obiekcie znajdowały się m.in.: restauracja, gospoda, sala bilardowa, toalety. Od północy przylegały natomiast trybuny służące obserwacji zawodów, zlikwidowane po 1904 r. W latach 40. XIX stulecia rozpoczęto również intensywne zadrzewianie kompleksu, co zaowocowało powstaniem parku (Schützenpark), który został otoczony parkanem.


Palba z armaty Kurkowego Bractwa Strzeleckiego
z Rudy Śląskiej podczas pochodu z okazji Dni Tarnogórskich Gwarków, 2002 r.
fot. Arkadiusz Gębka

W dziewiętnastym stuleciu powstały również zabudowania służące rekreacji i spotkaniom towarzyskim. W 1826 r. na tyłach siedziby brackiej oddano do użytku kręgielnię. W 1841 r. na jej miejscu powstała nowa, murowana, nawiązująca do klasycyzmu. W końcu XIX w. urządzono przy kręgielni bufet. W 1878 r. wybudowano, założoną na planie prostokąta, drewnianą altanę z kolumnadą. W 1883 r. zabezpieczono i zmodernizowano strzelnicę. Wzniesiono wówczas od strony obecnej ul. Henryka Sienkiewicza (wówczas Hugostrasse) kamienne ogrodzenie, aby uniknąć przenoszenia kul w kierunku drogi prowadzącej na Czarną Hutę. W 1893 r. wykonano na planie kwadratu drewniane, zadaszone, podium dla orkiestry. Obiekt ten, znajdujący się w centralnym punkcie parku wykonał znany tarnogórski mistrz budowlany Emanuel Dziuba. W 1904r. organizacja oddała do użytku nowoczesną strzelnicę, zaś rok później podłużną altanę z kolumnadą (mniej więcej w miejscu dzisiejszego pawilonu handlowo-usługowego). W 1905 r. wykonano także bramę wejściową u wylotu ul. Strzeleckiej (Schützenstrasse), zastąpioną w 1938 r. nową, kiedy to cały park otoczono nowym parkanem.

Zabudowania rekreacyjne służyły mieszkańcom miasta i jego okolic do 1943 r. Pod koniec wojny w domu Bractwa mieszkali robotnicy pracujący przy rozbudowie węzła kolejowego w Tarnowskich Górach. Po 1945 r. organizacji nie pozwolono prowadzić dalszej działalności, a jej majątek upaństwowiono. Siedzibę towarzystwa wraz z innymi zabudowaniami Parku Strzeleckiego przekazano Fabryce Maszyn Zjednoczenia Przemysłu Kotlarskiego (później Śląskie Zakłady Przemysłowe, obecnie Zakłady Aparatury Chemicznej „Chemet”), a po kilku latach dokonano ich rozbiórki. Dawny Park Strzelecki utrwalił się w powszechnie używanej nazwie jako „Małpi Gaj”. Przetrwał jedynie budynek strzelnicy, która po wytyczeniu w 1916 r. Moltkestrasse (obecnie ul. Tadeusza Kościuszki) była oddzielona od reszty kompleksu strzeleckiego.

Nowoczesna strzelnica

Największym projektem towarzystwa była budowa strzelnicy z budynkiem (Schiesshalle), wzorowane na planach podobnego obiektu z Hofu w północnej Bawarii. Sporządził je w 1895 r. R. Rommel. Kosztorys przedsięwzięcia opracował Ernst Hoffmann, inspektor budowlany hrabiego Donnersmarcka (gräflicher Bauführer). Do prac przystąpiono w 1903 r. Ostatecznie suma inwestycji wyniosła ok. 20.000 marek. W kwocie tej znajdowała się dotacja Protektora Bractwa, księcia Guido Henckel von Donnersmarck, wynosząca 5000 marek.


Hala Strzelecka, stan obecny, fot. Andrzej Janicki

Obiekt zlokalizowano w północnej części kompleksu. Posiadał on parterową murowaną halę na planie prostokąta z niewielkim skrzydłem od wschodu oraz przybudówką po stronie zachodniej. Pierwotne wejście z przedsionkiem, w szczycie którego umieszczono znak bracki, znajdowało się na pięcioosiowej elewacji frontowej. W elewacji północnej urządzono pięć zasuwanych okiennicami stanowisk strzeleckich. Początkowo ich osie miały następujące długości: 100 m (jedna), 175 m i 200 m (po dwie). Wewnątrz budynku znajdowało się duże pomieszczenie służące spotkaniom towarzyskim. Warto dodać, iż w 1921 r. urządzono w nim kasyno dla oficerów brytyjskich, którzy stacjonowali w mieście po III powstaniu śląskim. Obiekt zaopatrzono w nowoczesne urządzenia, m.in. linię telefoniczną pomiędzy halą a stanowiskami tarczowymi, urządzenie pomiarowe zakupione w Karlsbadzie (Karlove Vary).

Z okazji poświęcenia strzelnicy zorganizowano na niej po raz pierwszy zawody w dniach od 8 do 10 V 1904 r. W chwili oddania jej do użytku była jedną z najnowocześniejszych na Górnym Śląsku. O randze obiektu świadczy także i to, że zorganizowano w nim 55. Zawody Górnośląskiego Związku Strzeleckiego (Oberschlesicher Schützenbund) w dniach o 9 do 16 VII 1905 r. Ponadto zbudowana w 1908 r. Hala Strzelecka Bractwa w Mikołowie (Schützengilde zu Nicolai) wzorowała się na tarnogórskiej.

W 1916 r. strzelnicę zmodernizowano. Ponieważ przed Halą Strzelecką chciano przeprowadzić chodnik, organizacja zlikwidowała wejście od strony projektowanej Moltkestrasse (obecnie Tadeusza Kościuszki). Nowe, z przeniesionym ze zburzonego przedsionka znakiem strzeleckim zdobiącym do dziś budynek, wykonano w elewacji wschodniej. Udoskonalono także zabezpieczenia strzelnicy, bowiem w jej sąsiedztwie powstały domy dla urzędników, zaś w 1924 r. obiekt zelektryfikowano.

Jedyny nieruchomy zabytek, jaki pozostał po tarnogórskim Bractwie, to właśnie wspomniana Hala Strzelecka przy obecnej ul. Tadeusza Kościuszki 5 (dziś własność prywatna). Reprezentuje ona w skali naszego regionu, jak i kraju, jeden z nielicznych zabytków związanych z dawnym ruchem brackim. Z tego też powodu reaktywowane w 1997 r. Kurkowe Bractwo Strzeleckie, Muzeum w Tarnowskich Górach, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa oddział Celestat, rozpoczęły (uwieńczone sukcesem) starania o wpis Hali Strzeleckiej do rejestru zabytków województwa śląskiego. Stało się to możliwe dzięki poparciu i pomocy wielu organizacji: Instytutu Tarnogórskiego i Muzeum, Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, Śląskiego Centrum Dziedzictwa Kulturowego, a także władz samorządowych różnych szczebli: Samorządu Województwa Śląskiego, Komisji Edukacji Nauki i Kultury przy Sejmiku Samorządowym, Starosty Powiatu Tarnogórskiego, Burmistrza Miasta Tarnowskie Góry oraz osób prywatnych.

Współczesne Kurkowe Bractwo Strzeleckie
w Tarnowskich Górach

Ideę odrodzenia Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach powzięto w latach 90. XX wieku. Nowa organizacja wpisana została do rejestru stowarzyszeń w listopadzie 1997 r. Już w 1998 r. odbyło się pierwsze, po wielu latach przerwy, strzelanie o tytuł Króla Kurkowego. Do innych ważnych zawodów, połączonych zgodnie z tradycją z organizacją pikników bądź festynów, zaliczyć należy strzelanie: o tytuł Srebrnego Gwarka i Szablę Hetmańską. Obydwa te turnieje odbywają się we wrześniu podczas Dni Tarnogórskich Gwarków. Bractwo organizuje również strzelania rodzinne.

Organizacja włącza się chętnie w różnego rodzaju inicjatywy. Przykładem tego może być współpraca z instytucjami kultury, która zaowocowała wieloma ciekawymi realizacjami. Wspólnie z Muzeum w Tarnowskich Górach oraz Muzeum Historycznym Miasta Krakowa Oddział Celestat (filia zajmująca się badaniem ruchu brackiego w Polsce) od 2002 r. organizowane były co roku imprezy, mające na celu popularyzację wiedzy o tarnogórskim Bractwie. Najważniejsza z nich to ekspozycja Bractwo Strzeleckie z Tarnowskich Gór, która prezentowana była w ubiegłym roku w Krakowie i Tarnowskich Górach. Do efektu tych działań zaliczyć należy wpisanie tarnogórskiej Hali Strzeleckiej do rejestru zabytków województwa śląskiego, o czym już wspomniano.

Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach współdziała w promocji naszego regionu, uczestnicząc w imprezach lokalnych i ogólnopolskich. Organizacja wspomaga także inicjatywy charytatywne oraz mające na celu popularyzację wiedzy o mieście i regionie oraz kultywowanie dawnej tradycji. Przykładem tego może być fundowanie nagród w różnych konkursach. Bractwo wsparło miedzy innymi Turniej wiedzy o regionie organizowany przez Instytut Tarnogórski i Muzeum. W ubiegłym roku ufundowano także nagrodę na VI Edycję konkursu na najciekawszą szopkę bożonarodzeniową. Bractwo widoczne jest również na różnego rodzaju imprezach organizowanych przez Starostwo Powiatowe i Urząd Miejski w Tarnowskich Górach. Dla przykładu czynnie uczestniczy w pochodzie podczas Dni Tarnogórskich Gwarków, który przemierza ulice naszego miasta. Biorą w nim także udział licznie przybywający na zaproszenie organizacji Bracia z całego kraju, a bywa, że i z zagranicy. Wspomagają oni miejscową konfraternię w palbie z armat i różnego rodzaju broni na czarny proch, co spotyka się ze spontaniczną reakcją widzów.

Obecnie organizacja jest w trakcie budowy strzelnicy przy ul. Towarowej. W przyszłości obiekt ten ma zostać udostępniony dla wszystkich, których fascynuje sport strzelecki, a w szczególności młodzieży. W dalszej perspektywie Bractwo pragnie nawiązać do dawnej tradycji Parku Strzeleckiego i sprawić, aby wspomniane miejsce tętniło życiem towarzyskim i kulturalnym.

Od chwili swego powstania Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach jest członkiem Zjednoczenia Kurkowych Bractw Strzeleckich RP oraz obchodzącego swoje 10-lecie Okręgu Śląskiego. W ostatnich latach organizacja przystąpiła do Europejskiego Stowarzyszenia Historycznych Bractw Strzeleckich (EGS). Członkiem tarnogórskiego Bractwa może zostać każdy obywatel Rzeczypospolitej cieszący się dobrą opinią i niekaralnością.

Korzystając ze sposobności zwracamy się z apelem do mieszkańców miasta, którzy posiadają pamiątki mogące wspomóc nasze badania nad historią tej szacownej organizacji o udostępnienie ich Muzeum w Tarnowskich Górach.

Krzysztof Gwóźdź

 

 

Z dziejów Rept Śląskich

Szkoła w Reptach
Krótka historia straży

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa