Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 11

N U M E R  1 2   -   5   W R Z E Ś N I A   2 0 0 3 r.

 Montes Nr 13

 

Adam de Tarnowice
Brama Gliwicka i szpital
150 lat temu
Paryskie ślady Donnersmarcków
Przydrożne krzyże i kapliczki
Ratuszowe herby
Organy braci Biernackich
Tarnogórski magnes
Święcisław de Tarnowice
Wizyta Habsburgów
Dzieje tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego
Repty Nowe
Jakub Gruzełko
Rys historyczny  wodociągów cz.XI
Śląsk w europejskiej wspólnocie
Szkolni inspektorzy
Gwarki. Jak to się zaczęło?
Dawnej huty czar
Ogród jordanowski w Tarnowskich Górach
August de Boscamp-Lasopolski
Synagoga
Rozmyślania o Górnym Śląsku
Kościół w Boruszowicach
 

Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach – wczoraj i dziś

Dzieje tarnogórskiego
Bractwa Strzeleckiego

Geneza Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach (Schützengilde zu Tarnowitz) związana jest ze zmianą politycznej przynależności regionu, który w wyniku wojen śląskich znalazł się pod panowaniem pruskim.

Nowe władze zaczęły osiedlać w tutejszych miastach byłych wojskowych, powierzając im funkcje urzędnicze. Zalecano im, aby pozostawali w stałej gotowości bojowej oraz szkolili w tym celu innych obywateli, by w razie potrzeby utworzyć siłę prewencyjną. Już w latach 70. XVIII stulecia, rozpoczęto organizować w Tarnowskich Górach ćwiczenia strzeleckie. Pierwsze, poświadczone źródłowo, odbywały się w roku 1779 na terenie Płuczek, a ich organizatorami byli:

 


Akwarela przedstawiająca tarczę pamiątkową z okazji obchodów jubileuszu 50. lecia, Raczek, 1830 r. wł. Archiwum Państwowe w Katowicach,
fot. Janusz Raczyński

złotnik Fußwaldt, kominiarz Tormely oraz chirurg Herbst. 13 marca 1780 r. dwudziestu mieszczan zawiązało organizację strzelecką i ukonstytuowało władze.

Pierwszy statut towarzystwa datowany jest na 6 kwietnia 1780r., a 29 maja zatwierdziła go Królewska Kamera Wojenno-Dominialna we Wrocławiu (Königl. Kriegs und Domainen-Kammer zu Breslau).
 

W latach 1804 - 1805 urządzono strzelnicę, obok niej prowadzono w tym samym czasie prace przy wznoszeniu piętrowej siedziby Bractwa, ostatecznie wykończonej w 1809 r. Podczas wojny z Napoleonem (1813-1814), w zabudowaniach tych znajdował się lazaret wojskowy. W roku 1839 nad wejściem do siedziby organizacji umieszczono herb ufundowany przez kupca J. Sobtzicka. Wokół kompleksu utworzono ogród, który następnie przekształcono w park. Powstawały w nim zabudowania służące rekreacji. Były to: kręgielnia (1841-1845) z nieco późniejszym bufetem, altany z kolumnadą (1878 r. i 1905 r.), zadaszone podium dla orkiestry (1893 r.).
 


Współczesne trofeum królewskie Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach ufundowane w 1998 r.
przez Andrzeja Janickiego i Stanisława Flaka
wł. Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach, fot. Małgorzata Paszkowska


Cały kompleks otoczono drewnianym parkanem z drewnianą bramą wejściową z 1905 r. postawioną u wylotu ulicy Strzeleckiej (Schützenstraße).

Największym projektem towarzystwa była budowa nowej, przylegającej do parku, murowanej hali strzeleckiej (Schießhalle). Na podstawie nadesłanej dokumentacji przez Bractwo z Hofu w północnej Bawarii, dotyczącej budowy tamtejszej strzelnicy, przygotowano w 1902 r. kosztorys przedsięwzięcia. Do prac przystąpiono w 1903 r. Obiekt poświęcono w maju 1904 r. W chwili oddania go do użytku był on najnowocześniejszym tego typu kompleksem na Górnym Śląsku. Ciekawostkę stanowi fakt, że zbudowana w 1908 r. strzelnica Bractwa w Mikołowie (Schützengilde zu Nicolai) wzorowana była na tarnogórskiej.
 


Srebrny kubek ufundowany przez Bractwo Strzeleckie
w Tarnowskich Górach na pamiątkę pokoju w Tylży, 1807 r.
wł. Muzeum w Tarnowskich Górach,
fot. Piotr Sworzeń

 


Puchar ufundowany dla Bractwa przez duchownego ewangelickiego Karla Christiana Webera oraz radcę tajnego Friedricha Wilhelma Grundmanna z okazji ich jubileuszu 50. lecia przynależności do towarzystwa, 1883
wł. Muzeum w Tarnowskich Górach, fot. Piotr Sworzeń


W wyniku postanowień traktatu wersalskiego o przynależności politycznej Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt. Po trzecim powstaniu śląskim (1921 r.), na tereny sporne przerzucono siły brytyjskie dla utrzymania porządku. Do Tarnowskich Gór wkroczyły one 5 lipca. Zgodnie z uchwałą Zarządu Bractwa (Vorstand) z dnia 17 sierpnia 1921 r. dla przybyłych wówczas oficerów wynajęto strzelnicę na kasyno. Po przyłączeniu miasta do II Rzeczypospolitej organizacja rozpoczęła starania o ponowne zarejestrowanie, co nastąpiło w 1928 r. Ówczesna nazwa towarzystwa brzmiała Bractwo Strzeleckie Tarnowskie Góry, w latach 30. XX w. używano także innej - Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach. W 1928 r. poświęcono również nowy sztandar. W chwili obchodów 150-lecia (1930 r.) organizacja liczyła 150 członków. Dysponowała budynkami siedziby i strzelnicy zelektryfikowanej w 1924 r. oraz parkiem z zabudowaniami rekreacyjnymi. Przed wybuchem II wojny światowej Bractwo sprzedało gminie Tarnowskie Góry grunta pod rozszerzenie ul. Powstańców Śląskich, a cały park otoczono nowym drewnianym parkanem z bramą wejściową od strony ul. Strzeleckiej.
 


Max Jany (król z roku 1925) właściciel hotelu „Wolne Miasto Górnicze” (wcześniej „Freie Bergstadt Tarnowitz”), fot. Wojciech Pilarczyk, 1925 r. wł. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa
 
Tarcza pamiątkowa na jubileusz 100. lecia organizacji, 1880r.
wł. Muzeum w Tarnowskich Górach,
fot. Brygida Melcer-Kwiecińska


Park Strzelecki służył mieszkańcom miasta i jego okolic do 1943 r. Pod koniec wojny w domu Bractwa mieszkali robotnicy pracujący przy rozbudowie węzła kolejowego w Tarnowskich Górach. Po 1945 r. organizacji nie pozwolono prowadzić dalszej działalności, a jej majątek upaństwowiono. Bractwo wykreślono także z rejestru związków i stowarzyszeń (1953 r.). Wszystkie nadmienione wyżej budynki znajdujące się w parku, łącznie z parkanem, rozebrano w 1949 r. motywując to posunięcie złym ich stanem technicznym. Losu tego nie podzieliła znajdująca się poza kompleksem strzelnica (obecnie własność prywatna).

Miejsce, gdzie dawniej znajdował się Park Strzelecki, tarnogórzanie zwykli określać jako „Małpi Gaj”. Do końca lat 60. wybudowano na jego terenie szereg budynków. Na miejscu siedziby Bractwa wzniesiono tzw. „Dom Młodego Robotnika”, czyli internat dla uczniów szkoły przysposabiającej do zawodów w przemyśle (później przedszkole i Dom Kultury Zakładów Aparatury Chemicznej „Chemet”, obecnie Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie). Na miejscu altany wzniesionej w 1905 r. powstały pawilony handlowo-usługowe. Ponadto zbudowano dwa domy mieszkalne.

Cele i organizacja towarzystwa

W okresie ponad 160-letniego istnienia organizacji kilkakrotnie zmieniano jej statuty. Zasadnicza struktura i cele działalności towarzystwa pozostawały jednak podobne. Jego członkiem mógł zostać tarnogórzanin lub mieszkaniec okolic miasta cieszący się nieposzlakowaną opinią. Do celów zaliczano odbywanie ćwiczeń w strzelaniu małym karabinem oraz spotkania towarzyskie. W okresie międzywojennym zapisano również, iż stowarzyszenie ma budzić ducha obywatelskiego, ćwiczyć używanie broni palnej w interesie państwa. Pierwsze trzy regulaminy zakładały, iż związek może być użyty w wyjątkowych sytuacjach jako organ porządkowy lub militarny, co miało miejsce w latach 1812 i 1848.

Bracia zobligowani byli początkowo do noszenia na różne okazje regulaminowych elementów ubioru. Przez wiele lat była to jedwabna żółta kokarda z pomarańczowym brzegiem noszona przy lewym rękawie surduta. Podczas żałoby po współtowarzyszu przytwierdzano do kokardy czarną jedwabną tasiemkę. Pomimo wczesnych prób uniformizacji dopiero Walne Zebranie w dniu 22 kwietnia 1891 r. wprowadziło regulaminowe umundurowanie w Bractwie.

Składały się na niego: zielona marynarka z ciemniejszym kołnierzykiem przyozdobionym liśćmi dębu wykonanymi ze złoconego brązu, biała koszula z muszką oraz czarne spodnie. Nakrycie głowy stanowił kapelusz w kolorze marynarki z ciemnozielonymi lamówką i opaską oraz czarno-białym pióropuszem z lewej strony. Ponadto kierownictwo nosiło regulaminowy kord przy lewym boku.

Najważniejszą funkcję w Bractwie miało zgromadzenie wszystkich członków odbywające się co roku, czyli Walne Zebrane (Generalversammlung). Do jego zadań należał m. in.: wybór władz organizacji i udzielanie im absolutorium, zatwierdzanie planów finansowych i sprawozdań, kalendarzy imprez strzeleckich, podejmowanie decyzji w sprawie zmian statutowych. Warto podkreślić, iż organizacja dysponowała także od 1885 r. funduszem pośmiertnym (Sterbekasse der Schützengilde zu Tarnowitz). Każdy brat wpłacał do niego regulaminową składkę. Z pozyskanych kwot organizowano pogrzeb zmarłemu bratu oraz wypłacano jednorazowe świadczenie wdowie bądź najbliższej rodzinie w wysokości 100 marek.

Działalność Bractwa Strzeleckiego

Najważniejszą formą działalności Bractwa było organizowanie turniejów strzeleckich. Od roku 1781 najbardziej prestiżowe zawody o tytuł króla odbywały się w poniedziałek, osiem dni po uroczystościach Zielonoświątkowych. Później ustalono, iż będzie to drugi dzień Zielonych Świąt (Pfingsten), a tradycja ta przetrwała aż do rozwiązania towarzystwa. Podczas tego strzelania wyłaniano także dwóch marszałków (Marschälle), nazywanych także w następnych latach rycerzami (Königsritter; Ritter).

Oprócz zawodów Zielonoświątkowych w okresie późniejszym wprowadzono inne regulaminowe turnieje, np. z okazji urodzin Protektora, hr. (od 1901 r. księcia) Guido Henckel von Donnersmarck ( ok. 10 sierpnia, po jego śmierci w 1916 r. kontynuowany jako strzelania wspominkowe - do 1939 r. ), na pamiątkę zwycięstwa sedańskiego (od 1873 r. najczęściej w październiku aż do 1914 r.). W okresie międzywojennym organizowano także strzelania z okazji Święta Narodowego w dniu 3 Maja oraz urodzin Protektora, księcia Guidotto Henckel von Donnersmarck (koniec maja). Od początków XX w. popularne stały się turnieje o legaty fundowane przez wpływowych członków organizacji. Jako pierwszy dokonał tego ok. 1904 r. Joseph Joscht. W 1907 r. zmarł długoletni członek organizacji Joseph Lukaschik, który zapisał towarzystwu 500 marek. Bracia zadecydowali, że odsetki z tej kwoty będą co roku przeznaczane na nagrodę w turnieju poświęconym pamięci Senatora Lukaschika. Tradycję tę kultywowano aż do 1939 r. W latach 30. XX w. legaty fundowali m.in. burmistrz Fryderyk Antes, dyrektor Szkoły Powszechnej nr 1 im. Jana III Sobieskiego - Franciszek Krupop, artysta malarz Józef Machwitz, radny miejski oraz poseł na sejm RP II kadencji (1928-1930) z ramienia Deutsche Katholische Volkspartei (Niemiecka Katolicka Partia Ludowa) - Hugo Nowak, lekarz, polski działacz narodowy, wiceburmistrz Tarnowskich Gór w latach 1928 - 1934 - Bronisław Hager.

Należy wreszcie wspomnieć o inicjatywach społecznych, w jakie angażowała się organizacja. Znamienny przykład stanowi w tym względzie wyasygnowanie 100 marek na budowę pomnika cesarza Wilhelma I (12 września 1896 r.) Bractwo zorganizowało także festyn połączony ze strzelaniem z okazji odsłonięcia pomnika (18 marca 1897 r.). Członkowie towarzystwa włączali się także w różnego rodzaju akcje charytatywne, np. zbiórkę pieniędzy na ofiary powodzi w 1909 r. Warto też podkreślić, że Park Strzelecki był wielokrotnie wynajmowany innym organizacjom na różnego rodzaju imprezy.

Współczesne Kurkowe Bractwo Strzeleckie
w Tarnowskich Górach

Nawiązując do bogatej przeszłości tarnogórskiej organizacji strzeleckiej oraz biorąc pod uwagę wartości brackie grupa aktywnych społecznie tarnogórzan reaktywowała w 1997 r. Bractwo Kurkowe w Tarnowskich Górach (od 2003 r. Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach), które w listopadzie wpisano do rejestru stowarzyszeń. Już w następnym roku zorganizowano zawody, w wyniku których wyłoniono, po wielu latach przerwy, Króla i Marszałków. Godności te zdobyli wówczas Czesław Jata (Król), obecny Hetman - Andrzej Janicki (I Marszałek), Krzysztof Koszowski (II Marszałek). Coroczny turniej królewski odbywa się we wrześniu w trakcie Dni Tarnogórskich Gwarków . Podczas tego ważnego dla miasta święta, organizowane są także strzelania o tytuł Srebrnego Gwarka oraz o Szablę Hetmańską. O wielkim znaczeniu tarnogórskiej organizacji świadczyć mogą licznie przybywający na te uroczystości Bracia z całej Polski, których w niedzielę podziwiać można w pochodzie gwarkowskim. Do jego tradycji należą już wystrzały armatnie oraz z różnych rodzajów broni na czarny proch, które są ciepło przyjmowane przez wszystkich oglądających korowód.

Obecnie organizacja, nawiązując do swej bogatej przeszłości, angażuje się również w różnego typu przedsięwzięcia społeczno-kulturalne. Przejawem tego może być wystawa Bractwo Strzeleckie z Tarnowskich Gór, zorganizowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa oddział Celestat, Muzeum w Tarnowskich Górach oraz Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach. Ekspozycję tę można było oglądać na Celestacie (obecnie oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa), w historycznej siedzibie Towarzystwa Strzeleckiego Bractwa Kurkowego w Krakowie od 28 czerwca do 22 sierpnia 2003 r. Zorganizowano ją w cyklu Polskie Bractwa Kurkowe na Krakowskim Celestacie zainicjowanym przez Panią dr Grażynę Lichończak-Nurek (kierownik oddziału Celestat). Była to trzecia edycja tego niezwykle ciekawego przedsięwzięcia po wcześniejszych prezentacjach przeszłości Bractw z Bytomia i Rogoźna. Honorowy patronat nad tym wydarzeniem objął Prezydent Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa – Pan prof. dr hab. Jacek Majchrowski. Dzieje tarnogórskiej organizacji zaprezentowane zostaną także w tarnogórskim Muzeum w dniach od 5 września do 31 października b.r. Również i w tym przypadku patronat nad ekspozycją objęli przedstawiciele władz samorządowych: Starosta Powiatu Tarnogórskiego – Pan Józef Burdziak oraz Burmistrz Miasta Tarnowskie Góry – Pan Kazimierz Szczerba.

Kilka słów o ekspozycji Bractwo Strzeleckie
z Tarnowskich Gór

Ekspozycja prezentuje przeszłość tarnogórskiego Bractwa na podstawie eksponatów i archiwaliów pochodzących z Muzeum w Tarnowskich Górach, Muzeum Historycznego Miasta Krakowa oddział Celestat, Muzeum Narodowego w Poznaniu, Archiwów Państwowych w Katowicach i Krakowie, Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, Kurkowego Bractwa Strzeleckiego, zbiorów prywatnych (m.in. Jacka Sytka, Beaty i Jacka Kalke, Andrzeja Janickiego, Stanisława Wyciszczaka, Marii Kapuściok). Komisarzami ekspozycji są dr Grażyna Lichończak – Nurek (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa oddział Celestat) oraz Krzysztof Gwóźdź (Muzeum w Tarnowskich Górach).

Wśród prezentowanych obiektów na uwagę zasługują archiwalia, które dokumentują działalność organizacji w okresie od jej założenia po okres międzywojenny. Zobaczyć zatem można m.in. dokument zatwierdzający pierwszy statut organizacji w dniu 29 maja 1780 r., spisy członków organizacji, świadectwa inkorporacyjne z drugiej połowy XIX w., dokumentację związaną z funkcjonowaniem kasy pośmiertnej Bractwa, szkice wnętrz domu strzeleckiego, zdjęcia przedstawiające tarnogórskich braci i królów, sprawy związane z budową nowoczesnej strzelnicy z lat 1903/1904, plany przedstawiające Park Strzelecki, kronikę Bractwa napisaną w 1880 r. przez Carla Winklera (odnaleziona podczas kwerendy przeprowadzonej w Archiwum Państwowym w Katowicach). Osobą grupę stanowią eksponaty nawiązujące do hucznie obchodzonych jubileuszy istnienia organizacji w latach 1830, 1880 i 1930, wśród których na szczególną uwagę zasługują puchary darowane przez ówczesnych protektorów, władze miejskie, tarcze pamiątkowe, odznaczenia. Najstarszym i zarazem najciekawszym zabytkiem tego typu jest akwarela namalowana w roku 1830 przez Raczka. Przedstawia ona tarczę wykonaną na jubileusz 50-lecia organizacji. Na wystawie nie zabrakło także trofeów zdobywanych podczas zawodów strzeleckich. Zobaczyć zatem można puchary z początku XX w., odznaczenia przechodnie i pamiątkowe marszałków, legaty. Wśród medali nie można pominąć również tych wykonanych z okazji obchodów 400-lecia miasta (1926), poświęcenia sztandaru w 1928 r., oraz związanych z długoletnią przynależnością do towarzystwa. Na uwagę zasługuje także puchar ufundowany przez ewangelickiego duchownego Karla Christiana Webera oraz radcę tajnego Friedricha Wilhelma Grundmanna, którzy 14 maja 1883 r. obchodzili złoty jubileusz wstąpienia do towarzystwa. Do ciekawostek należy także srebrny kubek, jaki zamówili we Wrocławiu tarnogórscy strzelcy na pamiątkę pokoju zawartego w 1807 r. w Tylży oraz tarcze żałobne nakładane na trumnę podczas ceremonii pogrzebowej każdego ze zmarłych braci.

Osobna część ekspozycji nawiązuje do współczesnej działalności Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach. Obok zdjęć przedstawiających współczesnych Królów i Marszałków, członków założycieli oraz braci należących do organizacji współcześnie zobaczyć można teraźniejszy regulaminowy strój, tarcze strzeleckie, odznaczenia, Szablę Hetmańską zdobytą w roku 2002 przez Zdzisława Kromkowskiego. Najcenniejszym obiektem w tej części ekspozycji jest niewątpliwie srebrny Kur Królewski (ufundowany w 1998 r. przez Andrzeja Janickiego i Stanisława Flaka), o którego zdobyciu marzy każdy brat należący do towarzystwa.

Ekspozycji towarzyszy także wydawnictwo autorstwa komisarzy wystawy, w którym zaprezentowano dzieje organizacji od jej założenia aż po współczesność. Każdy zainteresowany może je nabyć w siedzibie Muzeum w Tarnowskich Górach.

Krzysztof Gwóźdź

 

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa