Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 11

N U M E R  1 2   -   5   W R Z E Ś N I A   2 0 0 3 r.

 Montes Nr 13

 

Adam de Tarnowice
Brama Gliwicka i szpital
150 lat temu
Paryskie ślady Donnersmarcków
Przydrożne krzyże i kapliczki
Ratuszowe herby
Organy braci Biernackich
Tarnogórski magnes
Święcisław de Tarnowice
Wizyta Habsburgów
Dzieje tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego
Repty Nowe
Jakub Gruzełko
Rys historyczny  wodociągów cz.XI
Śląsk w europejskiej wspólnocie
Szkolni inspektorzy
Gwarki. Jak to się zaczęło?
Dawnej huty czar
Ogród jordanowski w Tarnowskich Górach
August de Boscamp-Lasopolski
Synagoga
Rozmyślania o Górnym Śląsku
Kościół w Boruszowicach
 

 

Przydrożne krzyże i kapliczki

Krzyże przydrożne i kapliczki to pomniki sakralnej kultury, które są zarazem świadkami i pamiątką dziejów. Krajobraz Górnego Śląska jest nimi bogato ozdobiony. Można w nich dostrzec przenikanie się różnych kultur europejskich - polskiej, niemieckiej i czeskiej.

Stawiano je z różnych powodów i w różnych czasach. Najwięcej krzyży przydrożnych postawiono w XVII wieku, kiedy katolicy byli represjonowani. Kolejnym okresem kiedy stawiano krzyże był czas po wojnach napoleońskich, po Wiośnie Ludów i po uwłaszczeniu chłopów. Wiele krzyży postawiono też po roku 1880.

 


Kapliczka w Bobrownikach Śląskich


Żaden z nich nie powstał przypadkowo, każdy do czegoś nawołuje, przypomina o jakimś zdarzeniu. W czasie rozbiorów Polski stawianie krzyży i kapliczek było zabronione. Krzyże stawiano w miejscach ważnych, znaczących dla ludzi - przy kościele; w centrum osady lub wsi wyznaczając w ten sposób ich punkt centralny; na początku lub na końcu zabudowań wsi wytyczając jej granice; na rozstajnych drogach, gdzie żegnano odchodzących; w miejscu gdzie znaleziono kości ludzi dotkniętych zarazą lub poległych w potyczkach wojsk napoleońskich i szwedzkich. Stawiano je także przy ścieżkach prowadzących do lasu czy na skraju pól.

Na krzyżach przydrożnych są wyryte, wyciosane lub namalowane farbą napisy w języku polskim, niemieckim, łacińskim, czeskim, słowackim i morawskim. Są to często słowa Jezusa, także cytaty z Ewangelii, słowa Ojców i Doktorów Kościoła, władców, cesarzy chrześcijańskich, modlitw i pobożnych życzeń fundatorów. Na krzyżu w Rybnej, na jego przedniej stronie, widnieje napis: O wy wszyscy, którzy Idziecie przez drogę, obaczcie A przypatrzcie się, jeśli jest boleść jako boleść moja. Na lewej ścianie krzyża widnieje napis: Ten Krzyż z ofiar Gminy Rybny wystawiony w roku jubileuszowym 1900.

Krzyże stawiano też dla upamiętnienia nagłej śmierci. Kiedy człowiek zginął tragiczną śmiercią w wypadku, w wyniku zabójstwa, od uderzenia pioruna, wierzono, że jego dusza nie zazna spokoju dopóki nie zostanie postawiony przydrożny krzyż lub kapliczka. One miały zapewnić wieczny spokój. Takim krzyżem postawionym na miejscu zabójstwa jest krzyż w Bibieli. W tym miejscu idący na pielgrzymkę pobili się i w czasie bójki jedna osoba poniosła śmierć. W tym właśnie miejscu postawiono krzyż stuletni - od niepamiętnych czasów. Krzyże wznoszono nie dla swojej chwały, ale z myślą o potomnych, o przyszłych pokoleniach, by te kontynuowały dzieło praojców. Stanowiły one znak rozpoznawczy i wyraz pobożności mieszkańców Górnego Śląska, były świadectwem życia religijnego danej parafii, chlubą wioski, osady i miasta. Ich liczba świadczyła o religijności mieszkańców. Kiedy mijano krzyż stojący na początku lub końcu wsi czy miasta, zatrzymywano się, zdejmowano czapkę i odmawiano modlitwy. Formą oddawania czci krzyżowi było zdobienie go kwiatami i palenie przy nim świec. Do zwyczaju należy sadzenie drzew przy krzyżach, kapliczkach oraz figurach. Zwyczajem związanym z krzyżem było też zatrzymywanie się przy nim konduktu pogrzebowego, proszono wówczas Zbawiciela o miłosierdzie dla zmarłego. Przy krzyżu żegnano też poborowych idących do wojska i składano przysięgi w różnych okolicznościach.

Z krzyżami wiążą się też legendy. Na zachód od nakielskiego kościoła stoi drewniany krzyż. Ludowe opowieści mówią, że powstał on w 1812 roku. Spoczywać tam mają dwaj żołnierze napoleońscy wyczerpani zimą Rosji. Na północ od kościoła stał krzyż ufundowany przez hrabiego Henckla von Donnersmarcka. Na rogu ulicy Głównej i Szerokiej stoi krzyż murowany. Został postawiony w 1912 roku dzięki ofiarności mieszkańców i funduszowi z kasy gminy.

Kapliczki również stawiano na skraju miast lub wsi, na rozwidleniu dróg, przy cmentarzach. Drewniane kapliczki są miniaturą chat, murowane mają formę graniastosłupa, są bielone albo malowane na odcień błękitu. Twórcami kapliczek byli anonimowi artyści amatorzy. Cechuje je naiwny realizm sztuki ludowej. Symbolikę kapliczek tłumaczył dokonujący poświęcenia proboszcz lub franciszkanin. Cztery ściany oznaczały cztery rzeczy ostateczne - śmierć, Sąd Boży, czyściec i piekło. Sklepienie symbolizowało niebo.

Najwięcej kapliczek, podobnie jak krzyży, postawiono w XVII wieku, w okresie kontrreformacji. Kościół propagował wówczas budowanie kapliczek, krzyży przydrożnych i stawianie figur, miały one dawać świadectwo Bogu. W XVII i XVIII wieku kapliczki stawiane były przez szlachtę, klasztory i proboszczów. Wiele z nich postawiono również w drugiej połowie XIX wieku. Wolni chłopi w ten sposób dziękowali Bogu za uzyskaną wolność. W kapliczkach znajdują się m.in. figury i obrazy Matki Bożej z dzieciątkiem, Matki Bożej Wniebowziętej, Matki Bożej Bolesnej, Matki Bożej Opiekunki, Rozdawczyni Łask, Matki Boskiej Częstochowskiej oraz figury Serca Pana Jezusa, Pana Jezusa Cierpiącego, figury św. Jana, św. Michała, św. Jana Nepomucena. Figury i płaskorzeźby przedstawiające postać św. Jana Nepomucena inspirowali od początku XVIII wieku polscy księża, a w szczególności jezuici.

Najbardziej rozpowszechnioną była postać wiernego spowiednika - kapłana trzymającego krucyfiks, niezachwianego w męce. Figury św. Jana Nepomucena były stawiane często blisko klasztorów i kościołów. Miało to symbolizować opiekę nad danym sanktuarium czy kościołem w trudnych czasach. Tak jest usytuowana figura św. Jana Nepomucena przy klasztorze na Jasnej Górze. To przy niej na przełomie XIX i XX wieku ojcowie paulini witali i żegnali pielgrzymów z Górnego Śląska. Figurę stawiano także na pagórkach, w centrum miejscowości oraz na skrzyżowaniach dróg. Wierzono, że patron trudnych czasów staje się orędownikiem u Boga za daną społecznością, miał też przypominać mieszkańcom by strzegli się przed obmową i plotkami. Św. Jan Nepomucen jest patronem Śląska, obrońcą wdów, opiekunem sierot i pociechą ubogich. Jest również przykładem czystości. Za jego wstawiennictwem niknie głód, wojna, nieurodzaj i pożoga. Św. Jan jest przede wszystkim obrońcą ludzi, którzy stali się przedmiotem kpin, oszczerstw obmów, pomówień, jako że sam został tak zniesławiony.

Z okresu XVIII/XIX w. pochodzi kapliczka w Bobrownikach Śląskich z napisami i sygnaturą w wieżyczce zakończonej krzyżem. Zaliczono ją do obiektów zabytkowych. Krzyże i przydrożne kapliczki odgrywały ważną rolę w kształtowaniu pobożności, wokół nich koncentrowało się życie religijne Górnoślązaków. W maju przy kapliczkach śpiewano pieśni, w wielu miejscowościach właśnie przy nich odprawiano nabożeństwa majowe aż do czasu wybudowania kościoła. Były więc one zaczątkiem kościołów. Kaplice służyły też jako schronienie przed burzą i upałem, były też miejscem odpoczynku dla pielgrzymów. Pielgrzymi zatrzymywali się przy kapliczkach, często śpiewając wówczas Litanię Loretańską, pieśni maryjne, lub pieśni związane z kultem danej kapliczki. Kiedy pielgrzymka wyruszała ze wsi, odprowadzano ją aż do figury za wsią. Powitanie pielgrzymów w parafii odbywało się natomiast przy pierwszym krzyżu na terenie parafii. Kapliczki i krzyże chronić miały przed zarazą, morowym powietrzem, pożarem i powodzią.

Dziś wiele krzyży i kapliczek niszczeje i ginie bezpowrotnie. Niektóre z nich są rozbierane, a na ich miejscu stawia się nowe. Kapliczki i krzyże przydrożne podlegają konserwatorskiej ochronie, ale chronić je, jest niezwykle trudno.

Na podst.: Ks. Jan Górecki
„Przydrożne Krzyże i kapliczki
w pejzażu górnośląskim”.

 

 

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa